| Турк-суғд муносабатлари тарихи ва унинг ўрганилиш ҳолати | ||||
|
|
Суғд тарихи кўплаб тадқиқотчиларнинг диққат марказида бўлиб, ушбу масалага оид ёндашувлар ва асарларининг тарихшунослик нуқтаи-назаридан таҳлили муаммони ушбу гуруҳларга ажратиш имконини беради. Биринчи гуруҳни, Буюк ипак йўли тарихи тадқиқотлари ташкил этиб, муаллифлар ушбу йўл фаолиятида суғдийларнинг ўрни масаласига катта эътибор қаратганлар. Мил. авв. I минг йилликнинг IV–III асрларидан суғдийлар Буюк ипак йўлида фаолият бошлаб, савдо колониялари ташкил этишиб, ўтроқ ҳамда кўчманчи маданиятларини ўзаро яқинлаштирди. Бу йўлнинг халқаро аҳамияти суғдийлар ва туркийлар асос солган “турк-суғд савдо йўллари”да янада ошди. Ушбу масалалар В.В. Бартольд[1], кейинчалик К.К. Рисбергенова тадқиқотларида суғдий топономия таҳлили орқали кўрсатиб ўтилди. Т.Х. Мирбобоева[2] тадқиқоти эса суғдийларнинг Буюк ипак йўлидаги ўрни масаласига бағишланган эди. Ўзбекистон олимларидан Э.В. Ртвеладзе, О.П. Кобзева, Ў. Мавлонов ва А. Хўжаев[3] кабилар ўз асрларида Буюк ипак йўлнинг функционал аҳамияти, унинг шаклланиш жараёни, йўналишлари, минтақа халқлари тарихида тутган ўрни унда суғдийларнинг фаолияти каби масалаларининг айрим жиҳатларини муайян даражада таҳлил этдилар. Мавзу тарихшунослигининг иккинчи гуруҳи суғдийларнинг муайян тарихий-маданий ҳудудлардаги фаолиятини ёритишга қаратилган. Бир гуруҳ тадқиқотчиларининг бир қисми[4] суғдийларнинг Зарафшон водийси ва Қашқадарё воҳаларидан чиқиб, савдо муносабатларига киришиши жараёнлари дастлаб Уструшонадан бошлангани ва бу ҳудуд суғдийлашган вилоят бўлганлигини кўрсатиб берганлар. Бошқа бир гуруҳ тадқиқотчилар[5] суғдий савдо манзилгоҳлари шаклланишининг кейинги босқичи, хусусан, Чоч ва Илоқ (Тошкент воҳаси) билан боғлиқ жиҳатларини ёритганлар. Улар Чоч тарихи, ҳудуднинг турк-суғд муносабатлари доирасидаги аҳамияти масалаларига ўз эътиборларини қаратганлар. Фарғона водийсидаги суғдийларни туркий қатлам билан муносабатлари масаласи ҳам кўплаб тадқиқотчиларнинг[6] диққат марказида бўлди. Улар Фарғона водийси археологияси ва водий тарихига оид ёзма манбалар таҳлили орқали бу ҳудудда кечган ижтимоий ва этномаданий жараёнларида туркий ва шарқий эроний аҳоли иштирокини бевосита кўрсатиб ўтдилар. Суғдийларнинг жанубдаги қўшниси ва савдо шериги Тохаристон мулки ва унинг Чағониён вилояти бўлган. Шу ҳудудлардан ўтган йўл орқали суғдийлар Хуросон, Ҳиндистон томон юрганлар. Ўз навбатида жанубдаги карвонлар ҳам Темир Қапуғ орқали Суғдга кириб келган. Бу ҳақда дастлаб маълумотни хитойлик сайёҳ Сюан Цзян беради. Бу ҳудуд тарихига эътибор қаратган олимлар ўзаро алоқалари талқинида турк-суғд муносабатларига оид маълумотларни илмий муомалага киритганлар[7]. Тохаристон археологияси ва санъат намиуналарии орқали турк-суғд муносабатлари масаласининг баъзи қирраларига эътибор қаратган бўлса, IX–XIII аср бошларидаги араб манбаларида Жанубий Суғд ва Тохаристоннинг иқтисодий алоқалари, Ўрта Осиёдаги туркий топонимларнинг ва туркий сулолаларнинг келиб чиқиши ва тарихдаги ўрнини белгилаш муҳим ўрин тутади[8]. Мавзу тарихшунослигининг учинчи гуруҳини суғдийларнинг колониал ҳаракати муаммоларидан бири – Еттисув тарихий-маданий вилоятидаги суғдий савдо колониялари тизими шаклланишига бағишланган. Бу ҳудуд тадқиқотчилари туркийларнинг ўтроқлашуви ва суғдийларнинг шаҳарсозлик маданиятига кўрсатган таъсири масаласига жиддий эътибор қаратганлар[9]. Тадқиқотларида илк ўрта асрларда Еттисувда кечган этномаданий ва диний-маънавий жараёнларга алоҳида урғу берилган. Суғдийлар колониал ҳаракатининг кейинги босқичида Олтой, Шарқий Туркистон, Мўғулистон ва шимолий-ғарбий Хитой ҳудудларида савдо манзилгоҳларининг вужудга келиши билан характерланади. Бу ҳудудлардаги илк савдо йўллари, туркий қавмлар ва уларга бориб қўшилган суғдийларнинг манзилгоҳлари, уларнинг тарихий тақдири масаласи хитой манбаларида атрофлича ёритилгани боис хитойшунос олимлар бу масалага алоҳида урғу берганлар. Хитойшунослар[10], хитой манбаларидаги маълумотлар асосида суғдийларнинг шимоли-шарқий йўналишдаги колониал ҳаракатининг цивилизацион таъсир даражаси, Турк хоқонликлари ва Хитой тарихида суғдийларнинг фаол иштирокини изчил ёритиб ўтганлар. Улар қатор маълумотларни қиёслаб, суғдийларнинг туркийлар ичига кириб бориши минтақа тараққиётига ижобий ўзгаришларга олиб келганлигини таъкид этганлар. Туркий давлатчилик масалаларига оид тадқиқотлар мавзу тарихшунослигининг тўртинчи гуруҳини ташкил этади. Илк ўрта асрларда суғдийлар Марказий Осиёда кечган сиёсий жараёнларда, туркий давлатчиликнинг шаклланиши ва ривожида ҳам фаол иштирок этганлар. Ушбу масалаларда кўплаб олимлар[11] Марказий Осиё халқлари тақдирида туркийлар ва суғдийларнинг тарихий ўрнини хитой манбалари асосида ўрганиб, улар Турк хоқонлиги тарихини суғдийлар иштирокисиз тасаввур этиб бўлмаслигини яна бир бор исбот эдилар. Уларда туркийлар ва эронийлар (суғдийлар)нинг Хитой тарихида тутган ўрни ҳам ўзининг объектив баҳосини топди. Илк ўрта асрлардаги турк-суғд муносабатларида Турк хоқонлиги ва Суғднинг Буюк ипак йўли бўйлаб Эрон ва Византия билан олиб борган сиёсий ва иқтисодий алоқалари муҳим ўрин тутади. Сосонийлар Эрони ва Турк хоқонликлари ўртасидаги мураккаб вазият, Византия билан Турк хоқонликлари ўртасидаги иттифоқчилик, масалалар турли давр ва мактабларга масуб олимлар[12] томонидан ишланди. Минтақада кўчманчи аҳоли давлатларининг вужудга келиши ва бу жараёнга ўтроқ воҳалар таъсири ҳам суғдшунослар эътибор қаратган масаладир. Бу жараёнда ўтроқ ва кўчманчи давлатчилик анъаналарининг синтезлашуви Турк хоқонлиги ва туркий давлатчилик анъанаси мисолида кўзга ташланиши тадқиқотларда[13] тарихда мавжуд туркий давлатлар тарихи ва мафкурасига бағишланган асарлар доирасида ўз аксини топди. Илк ўрта асрлар тарихини ёритишда қатор олимлар[14] турк-суғд алоқалари фаол кечган Ғарбий Турк хоқонлиги мавзусига кўп маротаба мурожаат этганлар. Улар туркий давлатчилик суғдийлар иштирокисиз амалга ошмаганини эътироф этадилар. Аммо бу масаланинг Марказий Осиё сиёсий тарихидаги аҳамиятини янада изчил ўрганиш талаб этилади. Мавзу тарихшунослигининг навбатдаги бешинчи гуруҳини араб истилоси даври турк-суғд муносабатларига оид нашрлар ташкил этади. Бу гуруҳга кирган адабиётларда Суғднинг Чоч, Фарғона, Шарқий ва Ғарбий Турк ҳамда Туркаш хоқонликлари билан биргаликда араб истилосига қарши курашини ўрганган тадқиқотлар[15] салмоқлидир. Хусусан, Араб халифалигининг Ўрта Осиёга юришининг илк босқичларидаги ҳарбий ҳаракатлар, жорий этилган ноиблик бошқаруви, ўзаро шартномалар, суғдий ва туркийларнинг истилога қарши кураш жараёнлари тадқиқотларнинг асосий мазмунини ташкил этади. Туркий ва суғдий маънавий яқинлик, диний бағрикенглик масалаларини акс эттирган нашрлар муаммо тарихшунослигининг олтинчи гуруҳини ташкил этади. Суғдийлар Марказий Осиёнинг нафақат тужжор, моҳир дипломат, ҳарбий саркарда, балки диний бағрикенг - толерант аҳолиси вакиллари ҳам эди. Улар минтақа тарихий-маданий ўзларининг азалий динлари зардуштийликдан ташқари, буддавийлик, христианлик ва монийлик каби дунё динларини олиб кирдилар. Хусусан, зардуштийлик масалалари бўйича бир қатор тадқиқотлар амалга оширилган ва манбавий ва археологик тадқиқотлари натижаларини эълон қилган[16]. Буддавийлик динининг минтақадаги ўрни масаласи шу кунга қадар долзарбдир. Соҳа тадқиқотчилари[17], Марказий Осиёда буддавийликнинг тарқалиши, унинг археологияси, санъати ва маданияти масалалари билан жиддий шуғулланганлар. Минтақага христианлик динининг кириб келиши, тарқалиши ва ёдгорликларини ўрганиш масалалари ҳам тадқиқотларнинг[18] муҳим жиҳати бўлиб, турк-суғд муносабатлари тарихшунослигида ўз ўрнига эга. Монийлик таълимотининг шаклланиши, тарқалиши, тарғиботи ва диний-фалсафий мероси масалалари қатор олимлар[19] томонидан самарали ўрганилган. Улар моний таълимотининг туркийлар ва муҳожир суғдийлар орасида қабул қилиниши ва моний таълимоти адабиёти масалаларига алоғида урғу берганлар. Мавзу тарихшунослигининг еттинчи гуруҳини ёзув маданиятига оид асарлар ташкил этади. Минтақада ёзув маданиятининг шаклланиши тарихи, ривожланиш босқичлари ва маҳаллий ёзувларнинг тараққиёти бир неча тадқиқотчиларнинг[20] диққат марказида бўлиб келган. Уларнинг тадқиқотларида ёзма маданиятининг цивилизацион аҳамияти очиб берилган. Турк хоқонлигида расмий мақомга эга бўлган суғдий тил ва ёзувининг аҳамияти нафақат нумизматик материалларда, балки сўнгги йилларда топилган Култепа ёдгорлиги мисолида, суғдий тилли ва ёзувли тангалари тадқиқотида, Буғут ёдгорлиги тадқиқотларида изчил ўрганилган. Муаллифлар турк-суғд сиёсий ва этномаданий алоқаларни холис кўрсатиб ўтди. Минтақа ҳаётида рўй барча жараёнларни тадқиқ этган, туркий давлатчилик ва унда суғдийлар иштироки, турк-суғд муносабатларни манбалар асосида холис ёритган[21]. Гарчи, туркий давлатчилигида суғд ёзуви расмий аҳамият касб этса-да, туркий маданияти – қадим “руний” ёзувининг шаклланишига суғд ёзуви муайян даражада таъсир этди. Мазкур ёзув бўйича тадқиқотлар[22] турк “руний” ёзувининг шаклланиши, тарихий аҳамияти масалаларини очиб беради. Кейинги давр тадқиқотчилари[23] эса, Еттисув водийларидан топилган турк-руний ва суғдий ёзувларнинг минтақа ҳаётида тутган ўрнини холис баҳолаганлар. Ўзбекистонда нафақaт суғдий ёзув намуналари, балки кўплаб туркий ёзма ёдгорликлар топилаётгани мисолида минтақадаги турк-суғд маданий муштараклигининг яна бир жиҳатини ўз илмий ишларида акс эттирмоқдалар[24]. Суғдий тил ва ёзувнинг минтақага таъсири натижасида VI–VII аср бошларидан то VIII асргача уйғур ёзуви шаклланиб, ўз такомилига эришди[25]. Мазкур ёзув ва суғдийларнинг маданий таъсири XIV асрда суғдий ёзувдан тармоқланган уйғур ёзуви негизида мўғул ва XVI асрда манжур ёзувлари вужудга келтирган тадқиқиотларда[26] таҳлил этилган. Этник жараёнлар ва унинг турк-суғд муносабатидаги ўрни масаласига оид нашрлар саккизинчи гуруҳ адабиётларини ташкил этади. Марказий Осиё минтақасидаги этник жараёнларни, кўчманчи ва ўтроқ маданият вакилларининг ўзаро интеграциясини ўрганиш, этногенези масалалари, туркий этнослар ва уларнинг қўшни этник компонентлар билан муносабатлари,[27] минтақадаги сиёсий ва этник жараёнларининг илк ўрта асрлардаги босқичини таҳлил қилиш, олимларнинг асарларида[28] турк-суғд муносабатлари ҳақида ижобий фикрлар ва маълумотлар сифатида учрайди. Минтақадаги этник жараёнларда муҳим ўрин тутган, туркий ва суғдий этносларнинг шаклланишида иштирок этган кушонлар, хионийлар ва эфталлар масаласига алоҳида эътибор берган[29] ва туркий қабилаларнинг келиб чиқиши ва “турк”атамасини изоҳлашган олимлар [30] ўз асарларида турк-суғд муносабатларининг илдизлари масаласини очиқ қолдирганлар. Ўрта Осиё археологияси, тарихи, этногенези тадқиқотчилари[31] этногенез муаммоларига бағишланган асарларида Ўрта Осиёдаги этник жараёнларда қадимий ва илк ўрта асрлар қатламининг узвийлигини илмий асослаш ҳаракат қилиб, шарқий эроний ва туркий халқларнинг шу заминда автохтон халқлар эканлигига ишора берганлар.. Улар ўз асарларида турк-суғд муносабатларига махсус тўхтамасалар-да, бу икки этноснинг ҳамжиҳат ва ҳамюрт эканлигини кўрсатувчи маълумотлар диққатга сазовордир. Кейинги йилларда ўтказилган археологик тадқиқотлар Ўрта Осиё нафақат шарқий эроний, балки туркий қавмларнинг ҳам азалий ватани эканлиги ҳақидаги фикрлар ўз тасдиғини топмоқда[32]. Сўнгги йилларда ўзбек олимлари[33] томонидан илгари сурилаётган концепцияларда ўзбек халқи этногенезининг асосини туркий қатлам ташкил қилгани ҳолда, халқнинг шаклланиш жараёнида Ўрта Осиёнинг шарқий эроний тилли, жумладан, суғдий этник компонентининг салмоқли ўрни борлигини асослаб берилмоқда. Марказий Осиё учун кўп тиллилик муҳим ходиса бўлиб, тадқиқотларда[34] юэчжилар, тохарлар, эфталийлар тили масаласи баҳс-мунозаларга сабаб бўлмоқда. Уларига кўра, минтақа халқларининг шаклланишидаги турли этник компонентлар иштирокини минтақадаги полиэтник ва полилингвистик ходиса сиқатида баҳолаш мумкин. Хулоса қилиб айтганда, илк ўрта асрлар турк-суғд муносабатларига ойдинлик киритувчи илмий заҳирани ўзбек халқи ва унинг давлатчилиги тарихи тарихшунослик нуқтаи-назаридан таҳлилий ва танқидий ўрганишни талаю қилади. ЎзР ФА Тарих институти катта илмий ходими, фил.ф.н. А. Отахўжаев [1] Бартольд В.В. Сугдак / Соч. – М.: Наука, 1965. – Т. III. – C. 489–490. [2] Рысбергенова К.К. Древние топонимии по маршруту «Великого шелкового пути» / Шелковый путь и Казахстан. –Алматы: Жибек жолы, 1999. – С. 141–148; Мирбобоева Т.Х. Вклад согдийцев в Великом шелвовом пути. Автореф. дисс. … кан. истор. наук. – Хужанд, 2005. – 27 с. [3] Ртвеладзе Э.В. Из истории Великого шелкового пути // Мозийдан садо, 1999. – № 3. – С. 8–13; Его же. Великий шелковый путь // Энциклопедический справочник. – Ташкент: Ўз МЭ, 1999. – 277 с.; Его же. Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии. – Ташкени, 2005. – 288 с.; Его же. Самарканд на Великом Шелковом пути // Самарқанд шаҳрининг умумбашарий маданий тараққиёт тарихида тутган ўрни. – Тошкент – Самарқанд, 2007. – С. 109–112; Хўжаев А. Буюк ипак йўли: муносабатлар ва тақдирлар. – Тошкент: ЎзМЭ, 2007. – 280 б.; Кобзева О.П. Великий шелковый путь: история и современность. – Ташкент: Фан, 2005. – 132 с.; Мавлонов Ў. Марказий Осиёнинг қадимги йўллари. – Тошкент: Akademiya, 2008. – 432 б. [4] Негматов Н. Уструшана в древности и раннем средневековье. – Сталинабад, 1957. – 148 с.; Его же. Настенная живопись дворца афшинов Уструшаны // СА. – 1973. – С. 183–202; Пардаев М.Х. Северо-западная Уструшана в эпоху раннего средневековья. Автореф. … кан. истор. наук. – Ташкент, 1997. – 25 с.; Грицина А.А. Уструшанские были. – Ташкент, 2002. [5] Буряков Ю.Ф. Горное дело и металлургия средневекового Илака. – М.: Наука, 1974. – 140 с.; Филанович М.И. Взаимодействие элитных субкультур Согда и Чача в раннем средневековье // Самарқанд шаҳрининг умумбашарий маданий тараққиёт тарихида тутган ўрни. – Тошкент – Самарқанд, 2007. – С. 65–68; Алимова Д.А., Филанович М.И. Тошкент тарихи (қадимги даврдан бугунги кунгача). – Тошкент: Art Flex, 2009. – 192 б.; Шагалов В.Д., Кузнецов А.В. Католог монет Чача III-VIII вв. – Ташкент: Фан, 2006. – 326 с. [6] Заднепровский Ю.А. Тюрки в Фергане (по археологическим данным) // Новое о древнем и средневековом Кыргызстане. – Вып. 2. – Бишкек, 1999. – С. 77–79.; Бернштам А.Н. Древняя Фергана (научно-популярный очерк). – Ташкент: Изд. АН Уз ССР, 1951. – 46 с.; Его же. Древнетюркские рунические надписи из Ферганы // ЭВ. – 1956. – Вып. IX. – C. 54–58; Литвинский Б.А. Проблемы этнической истории древний и раннесредневековой Ферганы / История и культура народов Средней Азии (древности и среднее века). – М.: Наука, 1976. – С. 49–65; Кляшторный С.Г. Древнетюркская руническая надпись на бронзовом перстие из Ферганы // Археологические работы в Таджикистане 1957 году. – Вып. IX. – Сталинабад, 1959. – С. 167–171; Матбобоев Б. Қадимги Фарғона давлати (Давань) // Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерки. – Тошкент: Шарқ, 2001. – Б. 27–42; Аширов А. Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари. – Тошкент: Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти, 2007. – 272 б.; Ўша муаллиф. Древние религиозные верование в традиционном быту узбекского народа (по материалам Ферганской долины). Автореф. дисс. ... док. истор. наук. – Ташкент, 2008. – 48 с.; Абдухолиқ Абдурасул ўғли. Қадимги Фарғона тарихидан. – Тошкент: Фан, 2002. – 108 б. [7] Notes on Hwen Thsang’s account of the principalities of Tokharistan / By colonel H.Yule. C.B. // Real Asiatic Society Great Btitain and Irland. – London, 1872. – P. 1–29; Пугаченкова Г.А. К исторической типографии Чаганиана // Научные труды Таш ГУ. – Вып. 200. –Ташкент, 1963. – С. 59; Буряков Ю.Ф. Вопросу о связях Согда и Индии в древности и раннем средневековье // Индия и Центральная Азия (доисламский период). – Ташкент, 2000. – С. 161–162. [8] Камалиддинов Ш.С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX – начала XIII вв. – Ташкент: Ўзбекистон, 1996. – 422 с. [9] Бернштам А.Н. Памятники старины Таласской долины. – Алма-Ата, 1949. – 21 с.; Кожемяко П.Н. Раннесредневековье города и поселения Чуйской долины. – Фрунзе: Изд. АН Кирг. ССР. – 1959. – 168 с.; Каримова Э.Н. Суяб и Талас – важные стратегические пункты на Великом шелковом пути // Shygys. – 2005. – № 2. – С. 20–25; Мокрынин В.П. К вопросу о тюрко-согдийской интеграции в VI–VIII вв./ Из истории дореволюционного Киргизстана. – Фрунзе: Илим, 1965. – С. 152–164; Его же. Византийский историк о согдийцах в Семиречье. В кн. Из истории дореволюционого Киргизстана. – Фрунзе: Илим, 1965. – С. 170–180; Кызласов Л.Р. Историко - культурное взаимодействие иранских и тюркских народов в средние века (язык, письменность, религия) // Вести Московского Университета. – Сер. 8. – 2004. – № 3. – С. 5–20; Его же. Культурные взаимосвязы тюрков и иранцев в VI-XIII вв. ( язык, письменность, религия) // ЭО. – 2004. – № 6. – С. 3–13; Его же. Городская цивилизация срединной и северной Азии. – М.: Восточная литература, 2006. – 360 с. [10] Chavannes E. Documtnts sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux // Сборник трудов Орхонской экспедиции. Вып. 6. – СПб., 1903. – 378 p.; Pulleyblank E.G. A Sogdian colony in Inner Mongolia // TP. – 1952. – vol. 41. – P. 317-356; ib. Chinese and Indo-Europeans // JRAS. – 1966. – № 1–2. – Р. 25–30; ib. Chinese evidence for the date of Kanishka // Bhâratî. – BCI. X–XI. Central Asia Number. – Banaras. – P. 166–168; ib. The consonantal system of old |