|
Қирқ бешинчи фасл. Юнусхоннинг Султон Абусаид мирзо қошидан иккинчи марта қайтиб келиши баёни.
Юнусхон Султон Абусаид мирзо қошидан Мўғулистонга иккинчи дафъа қайтиб келгач, мўғул амирлари тағин унинг атрофига жам бўлишди. Бир мунча муддат у Мўғулистонда яшади, Еттиканд унинг доимий турар жойи бўлиб қолди. Бироқ у Эсан Буғахон эгалик қилган манзилларга қадам босолмади. Эсан Буғахон ва амир Саид Али вафот этишгач, хонлик Дўст Муҳаммадхонга тегди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо билан Сонсиз мирзо ўртасида, зикр этиб ўтилганидек, душманлик пайдо бўлди ва Муҳаммад Ҳайдар мирзо Оқсувга, Дўст Муҳаммадхон ҳузурига, Сонсиз мирзо эса Юнусхонга мадад сўраб боришди. Шу тариқа Юнусхоннинг кучи кўпайди.
Ўша кунлари Юнусхон бир неча маротаба Кошғарга борди, бироқ мўғул амирлари Кошғарда тўхташмагач, ҳар гал у кетишга мажбур бўлаверди. Бир неча бор шундай бўлди. Бу қарама-қарши воқеалар баёни устида муфассал тўхталсак, тасвир беҳад чўзилиб кетади. Гапнинг лўндаси шуки, Юнусхон ҳамиша шаҳарда, уйларда яшашни хоҳларди, лекин мўғул амирлари ва лашкар шаҳардан қочишарди, шу боисдан хон Мўғулистонда яшашга мажбур бўлган.
Сонсиз мирзо ўлгач, Муҳаммад Ҳайдар мирзо Юнусхон билан иттифоқ тузишга ҳаракат қилди. Шу орада Дўст Муҳаммадхон ҳам ўлди. Юнусхон Оқсувда пайдо бўлди-да, Дўст Муҳаммадхоннинг барча кишиларини ўзига бўйсундирди. Дўст Муҳаммадхоннинг ўғли Кебек султон Ўғлонни айрим меҳрибон одамлари ўғирлаб, Турфонга олиб кетишди.
Юнусхон Оқсувда қолмоқчи бўлди, негаки Мўғулистонга нисбатан Оқсув кўпроқ шаҳарга ўхшаган, лекин агар бу ерда қолсам, одамлар Кебек султон Ўғлонга ўтиб кетишади, бу мўғулларнинг юриш-туришидан билиниб турипти, деган фикрга бориб, хон барча одамларини олди-да, Мўғулистонга кетди.
Ўша пайтда Мўғулистонга Эсан Тойшининг ўғли Амасанжи Тойши келган эди, улар ҳақида Увайсхон ҳаёти баёнида эслатган эдик. Унинг келишининг сабаби бундай бўлган. Айтиб ўтганимиздек, Эсан Тойши хоннинг жони бадалига Увайсхоннинг синглиси Махтум хонимга уйланди. Махтум хоним Эсан Тойшидан икки ўғил, бир қиз кўрди. Увайсхон синглисини эрга бераётиб, куёвини исломга киргизган, Махтум хонимни мусулмончилик удумлари бўйича узатган бўлиб, Махтум хоним ўз фарзандларини мусулмон қилиб, ўғилларига Иброҳим ва Илёс деб исм қўйган. Қизини юқорида айтилган амир Каримбердининг ўғли Қодирберди мирзога узатган. Гапнинг пўсткалласи шуки, мусулмончилик туфайли Иброҳим Ўнг ва Илёс Ўнг билан Амасанжи Тойши ўртасида кураш бошланди. Амасанжи улардан қочиб, уч юз минг киши билан Мўғулистонга келди, яна юз мингтадан киши Иброҳим Ўнг ва Илёс Ўнг билан қолишди. Охири улар билан қалмоқ хони ўртасида душманлик пайдо бўлиб, улар қалмоқ хонидан қочиб, қирқ мингтадан лашкар билан Хитойга келишди.
Ака-укалар орасидаги келишмовчилик Дўст Муҳаммадхоннинг ўлимидан олдин бошланди. Дўст Муҳаммадхон 873 (1468-69) йилда вафот этган бўлса, Иброҳим Ўнг билан Илёс Ўнг Хитойга 910 (1504-1505) йилда кетишди. Иккови ҳам Хитойда вафот этишди. Иброҳимдан Бобулай исмли бир ўғил қолган бўлиб, унинг авлодлари ўша жойларда ҳозир ҳам яшашади, ўша қавмнинг номи ҳам унинг номи билан «бобулай» деб аталади. Мансурхон Хитойга бостириб борганда шу қавм билан урушган. Бу Мансурхон ҳақида сўз юритилганда баён қилинади.
Амасанжи Тойши Иброҳим Ўнг ва Илёс Ўнгдан ажралиб, Мўғулистонга келди. Юнусхон ҳам мўғулларни Оқсувдан кўчириб, Мўғулистонга келди. Ила дарёси яқинида бўлган жангда Юнусхон енгилди. Мўғул амирларининг кўпчилиги ўша жангда шаҳид бўлишди ва қалмоқларнинг босқинчилиги туфайли бутун мўғул улуси Туркистонга кетди. Туркистон ҳудудида, Сайҳун дарёси бўйидаги Қаротўқай деган жойда қишлашди.
Буруж Ўғлон Туркистонга, кейин мўғулларга ҳужум қилди, бу ҳақда кейинроқ тўхталамиз.
Қирқ олтинчи фасл. «Зафарнома»дан: Бу фоний оламда содир бўлган қизиқарли воқеалар. Юнусхоннинг тахтга чиқиши ва Буруж Ўғлон ибн Абулхайрхон ўзбекнинг ўлдирилиши баёни.
855 (1451-1452) йилда Чингизхон ўғли Жўжихоннинг юрти Дашти Қипчоқда Жўжи наслидан Абулхайрхон подшоҳ бўлган. Ўша даврда ул юртларда унингдек буюк подшоҳ бўлмаган. У вафот этгач, одамлари ўртасида бошбошдоқлик бошланди ва кўплари Қирайхон билан Жонибекхон қозоқлар тарафга ўтиб кетишди, бу ҳақда юқорида тўхталган эдик. Қирайхон ва Жонибекхон ҳамда Абулхайрхоннинг ўғиллари ўртасида аввалдан қаттиқ адоват ҳукм суриб келган. Шу сабабли Абулхайрхоннинг ўғиллари мўғул хонларига душманлик кўзи билан қарашган, негаки мўғул хонлари Қирайхон билан Жонибекхонларга ҳомийлик қилишган. Абулхайрхоннинг вафотидан сўнг унинг ўғиллари ва тобе кишилари Абулхайрхоннинг катта ўғли Буруж Ўғлон атрофига тўпланишган. Негаки Қирайхон билан Жонибекхонлар кучайишган бўлиб, Буруж Ўғлон улардан ўзини тортиб, Туркистон атрофларида турган. Мўғулларнинг Туркистонга келганини эшитиб ҳамда Юнусхоннинг Қаротўқайда эканлигини аниқлаб, Буруж Ўғлон хон қароргоҳига ҳужум қилган. Иттифоқо ўша куни Юнусхоннинг барча одамлари Сайҳун дарёсининг нариги қирғоғида овда бўлишган. Туш пайти Буруж Ўғлон муздан ўтиб келса, хон қароргоҳи бўм-бўш бўлган. Унинг лашкари бор-йўғи йигирма мингта бўлган. Буруж Ўғлон аскарлари қароргоҳга ўрнашиб олишиб, эгасиз уйнинг хўжайинига айланишган. Буруж Ўғлон хон ўрдасини эгаллаган ва унинг бутун нарсаларини талаб қўлга киритишга киришган. Ҳар бир жангчи уйларга кириб шундай иш билан машғул бўлган.
Юнусхонга бу хабар етганда у овда бўлган. Хон овни ташлаб, ҳатто лашкар жамлаб ҳам ўтирмай, қароргоҳга жўнаган. У дарё соҳилига етган, дарё муз билан қопланган, ўрда эса нариги соҳилда бўлган. Хон ўзи сурнай чалишни биларди. Ҳеч ким хончалик сурнай чала олмас эди. Ҳамма хон сурнайининг овозини таниган. Хон олти киши билан келган. Улардан бири байроқдор бўлган. Хон сурнай чала-чала дарёдан ўтган. Уйларни эгаллаб олган ўзбекларнинг ҳар бирини аёллар дарҳол тутиб олишган.
Буруж Ўғлон сурнай овозини эшитиб, байроқ кўтарган олти кишининг келаётганини кўргач, жойидан ирғиб туриб отга минмоқчи бўлган, бироқ унинг отбоқари ва отини чўри аёллар тутиб олишган, аёллар ҳам уйдан югуриб чиқишиб, Буруж Ўғлоннинг ўзини ҳам тутишган. Шу лаҳзада хон етиб келиб, дарҳол бошини кесиб, найзага санчинглар, деб буюрган. Йигирма минг ўзбекдан қутулиб кетгани кам бўлган. Хон уларни енгиб, ўз қароргоҳига ўрнашган. Эртасига лашкар жамлангач, уларнинг изидан тушган. Абулхайрхон султонларининг тирик қолганлари тарқалиб кетишган, улар ҳақида турли фаслларда алоҳида сўз юритамиз.
Қирқ еттинчи фасл. Шайх Жамол билан боғлиқ воқеалар ва Юнусхоннинг унинг қўлига асир тушганининг баёни.
Юнусхон қишни Қаротўқайда ўтказиб, баҳорда Тошкандга келди. Тошкандда Султон Абусаид мирзонинг амирларидан бири Шайх Жамол Хар исмли амир бор эди. Ўша пайтда Султон Абусаид мирзо Ироқда вафот этган, Ҳиротдаги ҳокимият Султон Ҳусайн мирзо қўлида, Самарқанд эса Султон Аҳмад мирзо ибн Султон Абусаид мирзо қўлида, Ҳисор, Қундуз ва Бадахшон Султон Маҳмуд мирзода, Андижон ва Фарғона Султон Абусаид мирзонинг навбатдаги ўғли Умаршайх мирзо қўлида қарор топган эди. Бу уч мирзоларнинг барчасини Юнусхон ўзига куёв қилди, уларнинг ҳаётлари фурсати билан баён қилинади. Қисқаси, ана ўша, Султон Абусаид мирзонинг амирларидан бири Шайх Жамол Хар Тошканд ҳокими бўлган, ўзини Самарқанд ҳукмдори Султон Аҳмад мирзога тобе ҳисоблаган, бироқ унга керакли даражада итоат қилмаган.
Юнусхон Тошканд тарафга келди. У яйлов қидириб, Мўғулистонга боролмади, ўзи енгилган қалмоқлардан қўрқди. Хон ва эслатиб ўтилган мирзолар ўртасидаги ишонч ҳамда оталик ва ўғиллик муносабатлари туфайли улар ҳеч бир хавотирликсиз борди-келди қилиб туришарди.
Бу сафар ҳам хон Тошканд тарафига ҳеч бир эҳтиёткорликларсиз келаверди. Хоннинг хизматида бўлган мўғуллар хуфиёна одам жўнатиб, Шайх Жамол Харни хонга қарши гиж-гижлашди. Кўп режаларни кўнглига тугиб, Шайх Жамол гўё хонга иззат-икром кўрсатмоқчи бўлгандек унинг истиқболига юрди. Шайх Жамол хонга яқинлашганда, хон ёнидаги одамлар Шайх Жамол томонга кетишди. Хон ёлғиз қолди. Бу одамлар қаёққа кетишди, деб у кимдан сўрамасин, ҳамма: «Шайх Жамолни кутиб олишга кетишди» деб жавоб беради. Шайх Жамол хоннинг байроғи ва ноғорасига яқин келди, аммо отдан тушмади. Ўша пайтда хоннинг ёнида ҳеч ким йўқ эди. Шайх Жамол хонни тутишга одам юборган ва уни тутиб олишган. Эҳтимол, ўз мулозимлари тутишгандир. Шундай қилиб Шайх Жамол Хар Юнусхонни осонгина қўлга олиб, қамаб қўйди. У бир йил қамоқда ётди. Бутун мўғул улуси Шайх Жамол қўлида қолди.
Хоннинг хотини, фарзандларининг онаси Эсан Давлат бегим, у ҳақда юқорида ҳам тўхталган эдик, ўша пайтда Султон Аҳмад мирзога узатилган Меҳр Нигор хонимнинг ва Умаршайх мирзога узатилган Қутлуқ Нигор хонимнинг онаси эди. Ана шу Эсан Давлат бегимни, иккита маликаларнинг онасини, Шайх Жамол Хар (эшак) ўзининг энг яқин кишиларидан бирига тортиқ қилди. Буни бегимга маълум қилганларида, у ҳеч бир эътироз билдирмаган, аксинча, индамай рози бўлган. У одамнинг оти Хожа Камол Калон бўлган. Унга бегимнинг рози бўлганини айтишган, у хурсанд бўлиб, кечаси бегим ёнига келган.
Хожа Камол Калоннинг мулозимлари ташқарида туришган, ўзи ичкарига кирган. Бунгача у чўриларига, «Агар у ёлғиз ўзи кирса эшикларни маҳкам бекитиб тутиб олинглар, деб тайинлаган. Чўрилари эшикларни маҳкамлашганини билгач, бегим чўрилари билан бирга Хожа Камол Калонга ташланиб, ушлаб олишган-да, пичоқча ва дук санчиб-санчиб ўлдиришган. Эрталаб мурдани ташқарига чиқариб ташлашган. Одамлар мурдани кўргач, бориб воқеани Шайх Жамол Харга билдиришган. Шайх Жамол бегим ҳузурига одам юбориб, тушунтириб беришини сўраган; Бегим: «Мен Юнусхоннинг хотиниман, Шайх Жамол Хар мени бошқа одамга тортиқ қилди. Бу иш Муҳаммад шариатида ва мусулмончиликда равоми? Хожа Камол Калоннинг ифлос қўли менинг пок этагимга тегмасин», деб уни ўлдирдим. Шайх Жамол Хар ҳам энди мени ўлдирсин» дейди. Шайх Жамол бегимга ҳадсиз-ҳисобсиз офаринлар айтиб, уни иззат-икром билан хон ёнига жўнатган.
Хон қамалганидан сўнг бир йил ўтгач, амир Каримберди дўғлатнинг жияни амир Абдулқуддус, бир гуруҳ одамлари билан тил бириктириб, Шайх Жамолга ҳужум қилди, уни ўлдириб, бошини Юнусхонга олиб келди. Хонни қамоқдан озод қилди. Аввал Шайх Жамолга кетиб қолган мўғул амирлари Юнусхонга бош эгиб келишди ва: «Итоат этмаганимизнинг сабаби шуки, хон бизни шаҳар ва вилоятларда яшашга ундайди, биз шаҳар ва вилоятларда яшашга одатланмаганмиз» дейишди. Хон ҳам ўз қилмишидан пушаймон бўлди ва бундан буён шаҳар ва вилоятларни орзу қилмаслигини айтди. Бу воқеа содир бўлган вақт шундай битилган «Абдулқуддус келди эшак (хар)нинг бошини олиб». Ушбу тарих жумбоқ тарзида тузилган, яъни «Хар» сўзининг биринчи ҳарфи «Абдулқуддус» сўзига қўшилса, ҳарфларни сонлар билан белгиланса, тарих ҳисоби ҳижрий саккиз юз етмиш етти, милодий 1472-1473 бўлади.
Қирқ саккизинчи фасл. Шайх Жамол Хар ўлдирилгач, Юнусхон билан Мовароуннаҳр шоҳлари ўртасида бўлиб ўтган воқеалар баёни.
Юнусхон хонлик тахтига қайтадан ўтиргач, барча мўғуллар ва амирлар бундан кейин уларни шаҳар ва вилоятларда яшашга ундамасликка сўз беришини сўрашди, чунки барча низою келишмовчиликларнинг сабаби шунга бориб тақалган эди. Хон сўз беришга мажбур бўлди ва Мўғулистонга келди. Амасанжи Тойши ва қалмоқлар ўз юртларига кетишди ва Мўғулистон қалмоқлардан халос бўлди.
Юнусхон Мўғулистонда бир неча йил бўлди, ҳеч қачон шаҳар ва унинг уйларини орзу қилмади, шу тариқа мўғул халқи хонга яхши муносабатда бўлиб, доим итоат қилди.
Муҳаммад Ҳайдар мирзо Кошғарда эди ва доимо хонга итоат қилишни ўз бурчи деб билди. Хон ҳам унга нисбатан хонлик меҳрини кўрсатиб, оталарча ғамхўрлик қилди. Мўғулистон ва Кошғарда тинчлик ва хотиржамлик ҳукм сурди.
Юнусхон Мўғулистонга келгач, Дўст Муҳаммадхоннинг ўғли Кебек султон Ўғлонни Турфонга олиб кетган мулозимлари уни ўлдириб, бошини Юнусхонга олиб келишди. Гарчанд Кебек Султон хоннинг душмани бўлса-да, биродарлик юзасидан унга аза тутиб, унинг қотилларини жазолашни буюрди. Хоннинг энди бошқа ҳеч қаерда рақиблари қолмади.
Юнусхон Буруж Ўғлонни ўлдиргач, катта қизи Меҳр Нигор хонимни Султон Абусаид мирзонинг ўғли Султон Аҳмад мирзога узатди. У илгари шундай деган: «Султон Абусаид мирзо мўғуллар билан темурийлар орасидаги душманликни дўстликка айлантирди, мен эса шу дўстликни қариндошликка айлантираман. Агар қиз фарзандим бўлса, Султон Абусаид мирзонинг ўғлига бераман». Султон Аҳмад мирзо умрининг охиригача Меҳр Нигор хоним унинг ҳарамида қолди. Меҳр Нигорхоним ҳаётининг баёни ушбу «Тарих»нинг иккинчи китобида келтирилади.
Шайх Жамол ўлдирилгандан кейин 880 (1475-1476) йилда Мўғулистонга келгач, Юнусхон иккинчи қизи Қутлуғ Нигор хонимни Султон Абусаид мирзонинг ўғли Умаршайх мирзога берди. Хон билан Умаршайх мирзо ўрталарида шундай самимият бўлганки, бунақаси ҳатто ота-ўғил ўртасида ҳам кам учрайди. Умаршайх мирзо бир неча марта Мўғулистонга бориб, у ерда бир-икки ойлаб қолган. Баъзан у хонни Андижонга чорлар, хон ҳам бир-икки ойлаб Умаршайх мирзо хонадонида турган. Ўша кунлари Умаршайх мирзо хонни Самарқандга юриш қилиб, Самарқанд тахтини Султон Аҳмад мирзодан, хоннинг катта куёвидан тортиб олишга ва уни Умаршайх мирзога беришга тинмай гиж-гижлаган. Лекин хон рози бўлмаган. Бу орзунинг хабари Султон Аҳмад мирзога етгач, у ҳар гал Умаршайх мирзога қарши қўшин тортишга уринган. Умаршайх мирзо хонга кўмак сўраб мурожаат қилган. Хон келганда, Умаршайх мирзо унга ўз вилоятларидан баъзиларини берган. Шу боисдан Султон Аҳмад мирзо акасига қарши юриш қилолмаган. Бу ҳолат бир неча марта такрорланган.
Охири шундай бўлдики, хон ҳар қишда Андижонга келар, мўғул улуси Мўғулистонда қоларди. Хон эса ўзига яқин хизматкорлари билан Андижонга келарди. Умаршайх мирзо ўз вилоятларидан хонга маъқул бўлганини унга берарди. Баҳор келгач, хон Мўғулистонга кетарди, Мирзо эса яна ўз вилоятининг эгаси бўлиб қолаверарди. Бир гал Умаршайх мирзо акаси Султон Аҳмад мирзодан хавфсираб, Юнусхонни чорлаб, унга Ахсини берган. Хон Ахсида қишлашга жазм қилган. Бу ҳақдаги хабар Султон Аҳмад мирзога етгач, у юришни бекор қилган.
Умаршайх мирзо Султон Аҳмад мирзонинг ҳужум қилмаслигидан хотиржам бўлгач, хоннинг Ахсида ўтириши унга алам қилди. Чунки Ахси Фарғона вилоятидаги энг катта шаҳар бўлиб, шаҳарларнинг онаси ҳисобланарди. Шу сабабдан у Юнусхонга қарши қўзғалди ва Така Секретку деган жой кўприги яқинида жанг бўлди. Хон мирзога қанча насиҳатлар қилмасин, фойдаси бўлмади. Охири жанг қилишди ва Мирзо енгилди. Мирзони тутиб боғлаб, хон қошига олиб келишди. Хон ўрнидан туриб, унинг ёнига борди-да, қўлларини ечди. Дарҳол Мирзога совға-саломлар бериб: «Тезроқ орқангга қайт, ўз одамларинг орасида ҳам тартибсизлик бошланмасин тағин, мен ҳам изингдан уйингга бораман» деди-да, Андижонга жўнатиб юборди.
Умаршайх мирзо Андижонга кетгач, хон мўғул улусига Мўғулистонга кетишга рухсат берди, ўзи эса оиласи ва бир нечта яқинлари билан Андижонга борди. Икки ой Умаршайх мирзо хонадонида меҳмон бўлди ва улар ўртасидаги келишмовчиликлар барҳам топди.
Бошқа сафар Мирзо хонни чорлаб Марғилонни берди. Хон Марғилонда пайтида у ерга нақшбандия тасаввуф тариқатининг асосчиларидан бири, Ҳақ йўлини танлаган, бандаларга ҳидоят йўлини кўрсатадиган қиблагоҳи Ҳазрат Хожа Носириддин Убайдуллоҳ (Аллоҳ гўрини нурафшон қилсин), Умаршайх мирзо билан Султон Аҳмад мирзолар ҳамда хон орасида яхши муносабатларни йўлга қўйиш мақсадида ташриф буюрди.
Ишончли одамлардан кўп бора эшитганим борки, Эшон ҳазратлари (Илоҳо гўрлари нурга тўлсин) Марғилонга келганларида барча мўғуллар ва бошқа одамлар ул зотнинг истиқболига чиқишди. Эшонга беҳад эътиқодлари ва ҳурматлари туфайли мўғуллардан бирор киши ҳам унинг дуосини олиш имконидан четда қолмади. Эркаклар ва аёллар гурас-гурас келишди. Улар узоқданоқ отдан тушиб, отларини бир чеккага боғлаб, ерга бош қўйганча йўл чеккасида тўхташарди. Эшон ҳазратлари олдиларидан ўтиб кетганлари заҳоти одамлар ўша йўл тупроғини олиб кўзларига суришарди. Юнусхон Эшонни кутиб олишга ёлғиз ўзи борди. Эшон яқинлашганда хон отдан тушди-да, отини бир жойга боғлаб, лаъл товоқдай юзини қора тупроққа қўйиб турди. Эшон ҳазратлари яқинлашиб келганларида Эшоннинг хонни танийдиган муридларидан бири: «Мана шу Юнусхон бўлади» деди. Эшон ҳазратлари изтироб билан отдан тушиб, хоннинг бошини ердан кўтариб, уни дуо қилдилар. Мен фақир банда махдуми иршод Муҳаммад Қози ҳазратлари (Аллоҳ уни раҳмат қилсин)дан эшитиб эдимки, Эшон ҳазратлари Марғилонга келганда айтган эканлар: «Мен Юнусхонни мўғул деб эшитгандим ва мўғулларни соқолсиз, қилиқларини саҳройилардек тасаввур қилар эдим. Аммо хонни кўрганимда фикрим ўзгарди. У соқолли, хуштавозе, хушмуомала, очиқ чеҳра киши экан. Бундай назокатли ва зукко муомалали киши кам топилади. Бундай киши донишманд Мирзо Улуғбеккача ва ундан кейин ҳам бўлмаган». Қисқаси, Эшон ҳазратлари хонни кўргач, атроф-теваракдаги подшоҳларга киши ва хат жўнатиб: «Мен Юнусхон-мўғулни кўрдим, бундай хонга тобе кишиларни қул қилиб бўлмайди, улар мусулмонлардир» дея тайинлаганлар. Шундан сўнг Мовароуннаҳр ва Хуросонда ҳеч ким мўғулларни бошқа кофирлардек қул сифатида сотмаган ва сотиб олмаган.
Қирқ тўққизинчи фасл. Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг Кошғардаги ҳукмронлиги баёни.
Амир Саид Алининг ўғли Сонсиз мирзо вафот этгач, Кошғарда амир Саид Алининг кичик ўғли Муҳаммад Ҳайдар мирзо ҳукмронлик қила бошлади, бу ҳақда айтиб ўтилди.
Муҳаммад Ҳайдар мирзо Кошғарга келиб, Дўст Муҳаммадхон ўлгач, Юнусхон мўғул улусини Мўғулистонга олиб кетди ва у ерда Буруж Ўғлон ҳамда Шайх Жамол Хар билан боғлиқ воқеалар бўлиб ўтди, бу ҳақда ҳам тўхталдик. Шундан сўнг, Юнусхон мўғулларнинг истак-хоҳишларини деб шаҳар ва вилоятларда яшашдан воз кечди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо ҳам Кошғарда туриб хонга итоат қилди, хон ҳам унга ўз ўғлидек қаради.
869 (1464-1465) йилдан то 885 (1480-1481) йилгача Муҳаммад Ҳайдар мирзо Кошғарда тинчлик ва роҳат-фароғатда кун кечирди. Унинг Кошғардаги ҳукмронлик даври ҳаммаси бўлиб йигирма тўрт йилни ташкил этади, шундан ўн олти йилида у мустақил бўлган, қолган йилларда тобе бўлган.
Эллигинчи фасл. Абобакр мирзо ҳукмронлиги ва ҳаётининг ибтидоси баёни.
Сонсиз мирзо оламдан ўтгач, Дўст Муҳаммадхон Ёркандга келди ва Сонсиз мирзонинг хотинини ўз никоҳига олди. Сонсиз мирзонинг катта ўғли Абобакрни ўзи билан Оқсувга олиб кетди. Бироз фурсат ўтгач, хон унга синглиси Ҳусн Нигор хонимни берди. Бироқ Абобакр мирзо Дўст Муҳаммадхоннинг бетайинлиги туфайли қочиб, Кошғарга, амакиси Муҳаммад Ҳайдар мирзо қошига кетди. Дўст Муҳаммадхон унинг изидан Кошғарга Ҳусн Нигор хонимни ҳам жўнатди, бу ҳақда юқорида зикр қилинди.
Абобакр мирзо Муҳаммад Ҳайдар мирзо хизматида бўлган вақтда у шижоатли ва саховатли, табиатан беҳад жасур ва баҳодир йигит эди. Унинг бўйи шу қадар узун бўлганки, агар у юзлаб пиёда одамлар орасида келаётган бўлса, уни кўрган одам, отлиқ гумон қилган. Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг ота-боболари подшоҳ ўтган бўлса-да, яхши жангчининг қадрини билмади. Амир Саид Али саксон йиллик умри давомида атрофига тўплаган эътиборли амирлар ва лашкарбошиларнинг кўпи Муҳаммад Ҳайдар мирзо даврида ўлиб кетишди, тирик қолганлари ҳам бирон бир ишни бажаришга қодир бўлишмади. Ўша лашкарбошилар ва амирларнинг ўғиллари ҳамда набиралари Муҳаммад Ҳайдар мирзога ўзларини яқин тутишмади. Амирларнинг барча ўғиллари ва набиралари Абобакр мирзога хизмат қилишни хоҳлашди. Бу воқеаларнинг тарихи узун. Қолаверса, у пайтда яшаган одамларни ҳозир йигирма йиллик муддат ажратиб туради, улардан деярли ҳеч ким қолмаган, ўша даврда маълум бўлган воқеалар ҳам қарама-қарши фикрлар ичида аралашиб, унутилиб кетган.
Шундай қилиб, Абобакр мирзо Муҳаммад Ҳайдар мирзодан қочиб, Ёркандга борди ва Ёрканд ҳокимига аллақандай ёрлиқ кўрсатиб, ҳийла билан Ёркандни эгаллади. У Муҳаммад Ҳайдар мирзо қошига одам юбориб, унга итоат этишини маълум қилди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо ҳам унинг узрини қабул қилди.
Абобакр мирзо хизматига амирларнинг ўғиллари ва йигитларидан уч минг киши жам бўлди. Бу орада унинг Кошғардаги укаси Умар мирзо ҳам акаси ёнига келди. Икки ака-ука биргаликда ўша жойларни эгаллаш учун ҳаракат қилишди. Улар Хўтанни эгаллашни режалаштиришди ва шунга тайёргарлик кўришди. Модомики гап шу мавзуга келган экан, шу ўринда Хўтан ҳамда унинг ҳукмдорлари ҳақида тўхталишга тўғри келади.
Эллик биринчи фасл. Хўтан мирзоларининг баёни.
Хўтан – машриқ заминнинг энг машҳур шаҳарларидан бири. Хўтаннинг тарихий битикларда ва бошқа китобларда мавжуд тўлиқ тасвири иккинчи китобда келтирилади.
Дўғлат қавмининг ҳукмронлиги амир Худойдод (Аллоҳ уни раҳматига олган бўлсин)га ўтгач, баён қилиб ўтилганидек, дўғлатларга тегишли барча ер-мулкларни у ўғиллари ва ака-укаларига мерос қилиб берди. Чунончи, Кошғар ва Ёркандни кичик ўғли Саид Аҳмад мирзога берди. Амир Худойдоднинг Илёсшоҳ ва Хизршоҳ исмли иккита туғишган укалари бўлган. Илёсшоҳга Оқсувни, Хизршоҳга Хўтанни берди-да, иккаласини ҳам Саид Аҳмад мирзога, уларни ўша ўринларга тайинлаш ва бўшатиш ҳуқуқларини ҳам Саид Аҳмад мирзо ихтиёрига топширди. Иккала ака-укалар, бошқа мулозимлар сингари, ҳар йили мирзо хизматига келиб, ундан рухсат теккач, ўз вилоятларига кетишган. Амир Саид Али Оқсувни Эсан Буғахонга берган вақтда, Эсан Буғахон хизматида Илёсшоҳнинг набираларидан бири, тағин Илёсшоҳ исмли йигит бўлган, Дўст Муҳаммадхон давригача Оқсув қалъаси унинг ихтиёрида сақланган. Амир Саид Алидан кейин Хўтанда Хизршоҳ мирзо авлодларидан иккита ака-ука ўтиришган, бирининг исми Хонназар мирзо, иккинчисиники Қулназар мирзо бўлган.
Хонназар мирзо куч-қудрати жиҳатидан ўзини Абобакр мирзога, ҳатто амир Саид Алига тенг тутарди. У мустақилликка талабгор бўлган ва қадимдан сақланиб келган Кошғарга тобеликдан бош тортган, аксинча, уларни ўзига итоат қилдиришни истаган.
Абобакр мирзо Муҳаммад Ҳайдар мирзодан Хўтанни бўйсундиришга рухсат сўраган, чунки Хонназар ва Қулназар Кошғарга итоат қилишдек ота мерос мажбуриятдан бош тортишган.
Муҳаммад Ҳайдар мирзо ҳам улардан ранжиган, шунинг учун нафақат рухсат берган, балки ўзи ҳам бу ишга ундаган. Абобакр мирзо хотиржам Хўтан ишлари билан шуғулланишга киришган.
Хонназар мирзо темирдан бир асо қилдирганки, бошқа киши уни икки қўли билан кўтарган. От ҳам, сигир ҳам, ниманики шу асо билан урса, албатта йиқилган. Унинг укаси Қулназар мирзо эса ғоятда юмшоқ, камсуқум йигит бўлган. Ана шу икки ака-ука тахтга даъвогар бўлишган.
Эллик иккинчи фасл. Абобакр мирзонинг Хўтанни олиши ва Хўтан мирзоларининг йўқ қилиниши баёни.
Абобакр мирзо Хўтанни олмоқчи бўлиб юрган кунларда Умар мирзо у билан бирга эди, унга акасининг қилаётган иши ёқмай, унга қарши чиқмоқчи бўлди. Буни Абобакр мирзо билиб қолгач, бир йўлини қилиб уни тутиб олиб, кўзини кўр қилиб, Муҳаммад Ҳайдар мирзо қошига жўнатди. Кошғар вайрон бўлгач, Умар мирзо Самарқандга кетди, у ерда бир неча йил туриб, 921 (1515-1516) йилда Кошғарга қайтиб келиб, шу ерда вафот этди. Амир Саид Алининг мақбарасида дафн қилинди.
Хуллас, Абобакр мирзо укасидан қутулгач, Хўтанга юриш қилди. Дастлаб у сулҳ тузиб қайтиб келди. Иккинчи марта ҳам ишни тинчлик билан ҳал қилишди, отда икковлари бир-бирлари билан учрашишди. Сулҳ шартлари муҳокама қилингач, бунга Қуръони Каримни ўртага қўйиб қасам ичишди. Мулозимлар билан келишилганидек, Абобакр мирзо Қуръонни ишончли одамларидан бирига бериб, уни Хонназар мирзога беришни буюрди, Хонназар мирзо уни олиш учун қўлини узатганида ҳалиги одам Хонназар мирзонинг иккала қўлига ёпишди, шу пайт Абобакр мирзонинг аввалдан келишиб олиб тайёр бўлиб турган мулозимлари ҳар тарафдан унга қилич билан ташланишди. Хонназар мирзо учун бу кутилмаган ҳодиса бўлди, Хонназар мирзонинг мулозимларида эса уларга ташланиш имконияти бўлмаган ва улар қочиб кетишган. Қулназар мирзони тутишга тайинланган бир неча одамлар уни ушлаб қўлларини боғлашган ва шу тариқа иккала биродарни шамшир зарби билан бу дунё ташвишларидан халос этишган. Ана шундай ҳийла билан Абобакр мирзо Хўтандан уларнинг уруғини қуритиб, Хўтанни эгаллади. У тўлиқ куч-қувватга эга бўлиб, амакиси Муҳаммад Ҳайдар мирзога қарши қўзғалди.
Эллик учинчи фасл. Абобакр мирзонинг Муҳаммад Ҳайдар мирзога нисбатан ишлатган ҳийласи ва Абобакр мирзо сўзига кириб Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг ўз амирларини четлатгани баёни.
Юқорида зикр қилинганидек, Сонсиз мирзо ўлгач, Дўст Муҳаммадхон унинг хотини Жамол Оғони никоҳига олди ва Кошғарни Муҳаммад Ҳайдарга берди. Бу воқеалар 869 (1464-1465) йилда бўлиб ўтган эди.
Дўст Муҳаммадхон ўлгач, Муҳаммад Ҳайдар мирзо Жамол Оғога уйланди, Жамол Оғо Абобакр мирзо билан Умар мирзонинг онаси эди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо Жамол Оғодан иккита ўғил кўрди – Муҳаммад Ҳусайн Кўрагон ва менинг амаким Саид Муҳаммад мирзо.
Абобакр мирзо Хўтанни олиб, куч-қувватга эришганида амирлар унинг ишини кўп мулоҳаза қилишиб, Муҳаммад Ҳайдар мирзога айтишди, Абобакр мирзонинг ишлари бошдан охир зўравонлик устига қурилган, у ҳеч кимга вафо қилмаган. Чунончи, у Ёркандни ўғирлик йўли билан олган-да, номақбул узрларни айтди; Умар мирзонинг кўзини кўр қилди; Хонназархон билан Қулназархонни ўлдирди – шундай одамдан қандай қилиб садоқат кутиб бўлади? У мудом Кошғарни орзу қилади. Унинг бутун фикри-зикри ўша ерларни бирлаштириб олишга қаратилган. Амирлар бу ҳақда қанча кўп гапиришмасин, Муҳаммад Ҳайдар мирзо жиянига меҳрибонлик туфайли бу гапларга эътибор қилмаган. Унинг хотини Жамол Оғо, фарзандларининг, шу жумладан, Абобакр мирзонинг онаси ҳам: «У сизнинг ўғлингиз. Ёркандни сизнинг амирларингиздан бири бошқаради. Ёрканд унинг отасининг пойтахти бўлган, бунга унинг ҳаққи бор, сиз эса Ёркандни унга бермасдингиз, сизнинг ҳимоянгизга суяниб, ўзи бунга журъат қилди. Амирлар уни сизга ёмонлашмаса нима бўларди? Хўтанга барибир бошқа одам эгалик қилаётганди, бошқа одам ўрнида у турса, бунинг нимаси ёмон?» деб гап уқтирган. Абобакр мирзонинг ҳар бир қилмишини онаси худди шундай оқлайверган, шу билан Муҳаммад Ҳайдар мирзо то Абобакр мирзо унга бўйсунмаслигини очиқчасига намойиш қилмагунича хотиржам юраверган. Шунда Жамол Оғо, у амирлар туфайли душманлик қилмоқда, чунки амирлар уни сизга ёмон қилиб кўрсатишмоқда, деган гапни айтган. У яширинча Абобакр мирзога: «Сенинг душманлик қилаётганинг сабаблари ҳақида, сени оқлаб шундай-шундай дедим» деб хабар юборган.
Бу сўзлар Абобакр мирзонинг истакларига ҳамоҳанг бўлиб, у ҳам Муҳаммад Ҳайдар мирзога киши юбориб: «Мана шу амирлар бор экан, мен сизга хизмат қилолмайман, чунки улар сизнинг назарингизда мени гуноҳкор қилишди. Агар сиз амирларни ҳайдаб юборсангиз, мен нафақат сизнинг ўғлингиз, балки қулингиз бўламан, деган сўзларни айтган».
Муҳаммад Ҳайдар мирзо соддадиллиги туфайли бу ёлғон сўзларга ишониб, амирларини тарқатиб юборди, мўътабар амирларини четлаштиргач, унинг қувват ва шавкати синиб, Абобакр мирзо Кошғар вилоятига ҳамда Янги Ҳисорга ҳужумлар уюштирди.
Улуғ амирлар четлаштирилгач, ҳеч ким давлат чегараларини қўриқлай олмади.
Эллик тўртинчи фасл. Юнусхоннинг Муҳаммад Ҳайдар мирзо ҳузурига Абобакр мирзога қарши ёрдамга отлангани ва уларнинг мағлубияти баёни.
Аввал айтиб ўтилганидек, амир Абдулқуддус Шайх Жамол Харни ўлдириб, Юнусхонни банддан озод қилган эди. Шу сабабдан хон унга чексиз марҳаматлар кўрсатиб, «Кўрагон» унвонини берди ва дўғлатларнинг барча мансабу туманларини тортиқ қилди. Бундан у ғурурланиб, гердайиб кетиб, хон билан шундай муносабатда бўлдики, муносабатидан ўзи ҳам қўрқиб кетди. Бунинг тафсилоти жуда узун, гапнинг қисқаси шуки, у Юнусхондан қочиб, Кошғарга Муҳаммад Ҳайдар мирзо қошига кетди. Бу пайтда Муҳаммад Ҳайдар мирзо амирларини тарқатиб юбориб, ишлари жуда ёмон аҳволда эди. Амир Абдулқуддус келгач, у амирни илтифот билан кутиб олиб, унга қизи Оғо Султон бегимни никоҳлаб берди ва унга катта ғамхўрликлар кўрсатиб, Абобакр мирзога қарши қўйди. Амир Абдулқуддуснинг ўзи ҳам Абобакр мирзога қарши кайфиятда эди.
Қисқаси, бир куни Абобакр мирзо Янги Ҳисор кентларига ҳужум уюштирди. Амир Абдулқуддус унга қарши чиқиб, беҳисоб жанглар ва қаттиқ уринишлардан кейин Абдулқуддус енгилди, ҳолбуки унинг лашкари Абобакр мирзоникига нисбатан беҳад кўп эди. Амир Абдулқуддус шарманда бўлиб, Муҳаммад Ҳайдар мирзо ёнига ортиқ қайтолмай, ўзини қисмат қўлига топширади-да, Бадахшон томонларга йўл олди. Уч юзта одами билан Султон Маҳмуд мирзо хизматига борди. Султон Маҳмуд мирзо уни иззат-икром билан кутиб олиб, унга Бадахшон ва Қундузнинг энг катта вилоятларидан Хост вилоятини берди. У ўша ерда катур кофирлари қўлида шаҳид бўлди.
Амир Абдулқуддус кетгандан кейин Абобакр мирзонинг куч-қуввати ортди. Макр ва ҳийла билан у Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг кучли амирлари ва лашкарбошиларини тарқатиб юборди ва амир Абдулқуддусга шундай зарба бердики, натижада Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг ишлари аянчли аҳволга тушиб қолди. Жамол Оғо қилган ишидан пушаймон бўлди, аммо унинг пушаймонидан фойда йўқ эди.
Охири Муҳаммад Ҳайдар мирзо пиёда ва отлиқлардан иборат ўттиз мингта одам тўплаб, Абобакр мирзога қарши юриш қилади. У уч мингта жангчи билан унга рўпара бўлди. Қаттиқ жанг бўлди. Охир-оқибат мағлубият Муҳаммад Ҳайдар мирзо чекига тушди. Енгилган, тор-мор этилган Муҳаммад Ҳайдар мирзо Кошғарга қайтди. Бу воқеалар ҳақида у катта тоғаси Юнусхонга хабар қилиб, ундан мадад сўради. Хон ўз лашкаридан ўн беш минг кишини ажратиб олиб, жиянига раҳми келиб, Абобакр мирзога қарши қўшин тортди.
Муҳаммад Ҳайдар мирзо қайтадан лашкар жамлаб, хон қўшини билан бирлашди-да, Ёркандга йўл олди. Абобакр мирзо Ёрканд қалъаси ичига қамалиб олди, хон эса унинг шарқ тарафига жойлашди. Эртасига Абобакр мирзо қалъа ташқарисида отлиқ ва пиёда жангчиларни сафга тизиб, улар билан олдинга чиқди. Булар худди ўша уч минг киши, яъни амир Саид Алининг амирлари ва баҳодирларининг ўғиллари бўлиб, юз минг кишига қарши жанг қилиб, орзуларига эришган, заррача ғам чекмаган кишилар эди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо ўз вақтида уларнинг қадрига етмаган, Абобакр мирзо уларни атрофига тўплаб олган эди. Юнусхон кўп сонли лашкари билан бир томондан, Муҳаммад Ҳайдар мирзо иккинчи томондан ҳужум қилишди. Абобакр мирзо Муҳаммад Ҳайдар мирзога эътибор ҳам қилмай бутун кучини хонга қаратди. Анчагина тўқнашувлардан кейин у хонни қочишга мажбур қилди. Хон қочгач, Муҳаммад Ҳайдар мирзо ҳам қаерда турган бўлса, ўша ердан қочишга тушди. Шундай катта лашкар тор-мор қилинди.
Хон билан Муҳаммад Ҳайдар мирзо Кошғарга келишгач, хон унга: «Уни осонгина енгса бўлар, деган ўй билан мен кам лашкар олиб келгандим. Бу йил сен ўз вилоятингни қўлингда сақлаб туришга ҳаракат қил, янаги йил мен бутун лашкаримни тўплаб келиб, уни яксон қиламан» деди. Хон Мўғулистонга кетди, Муҳаммад Ҳайдар мирзо Кошғарда қолди.
Эллик бешинчи фасл. Юнусхоннинг Муҳаммад Ҳайдар мирзога ёрдам бериш учун иккинчи сафар Ёркандга юриши ва Абобакр мирзодан енгилиши.
Янаги 885 (1480-1481) йил киргач, Юнусхон олтмиш минг кишидан иборат бутун мўғул лашкари билан Кошғарга келди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо ҳам аввалги йилларга нисбатан лашкарини анча тартибга келтирган эди. У хон лашкари билан бирлашиб, Ёркандга йўл олди. Султон Юнусхон билан Ҳайдар мирзо ҳаммаси бўлиб тўқсон минг отлиқ ва пиёда лашкар билан Ёркандга жўнашди.
Абобакр мирзо ҳам ўтган йилгидек Искандар девори каби мустаҳкам Ёрканд қалъасига ўрнашиб олди. У ҳам беш минг кишилик отлиқ ва пиёда аскар жамлаган, шулардан уч мингтаси отлиқ аскарлар бўлиб, уларнинг ҳаммаси, айтиб ўтилганидек, амир Саид Али амирларининг ўғиллари, Муҳаммад Ҳайдар мирзо қадрига етмай тарқатиб юборган сара йигитлар, икки мингтаси эса қатор-қатор ваъдалар билан вилоятдан тўпланган ўқчи-пиёда аскарлар эди. Хоннинг лашкари Ёрканд қалъасини ўраб олди. Хоннинг ўзи Ёрканднинг шарқ тарафидаги Қалдуғоч Ёри деган машҳур мавзеда тўхтади.
Намози аср пайти хон лашкарининг ҳар бир қўшинидан обрўли кишилар ўз раъйи билан қалъа олдига бориб, жанг бошлашди. Қалъа ичидан Абобакр мирзонинг одамлари чиқишди. Ҳар бир отлиқ ва пиёданинг ўртасида ўқчи, ҳар бир пиёданинг олдида яна бир пиёда қалқон ушлаб олган. Қаттиқ жанг бошланди. Хон ўз манзилида тураверди. Бир неча киши келиб, жанг ҳақида гапириб, роса қизиқтиришади ва бориб кўришга даъват этишди. Хон бир гуруҳ кишилари билан, ҳатто қурол-аслаҳа ҳам тақмай базм кийимида жўнади. Хандақ четига келишганда иккала тарафнинг пиёдалари олишаётганини кўришди – оғир жанг борарди. Лекин хандақ тепасидан кўриш қийин бўлганидан хон яхшироқ кўриш учун пастга тушди. Хон пастга тушгач, пиёдалар дадиллашиб, баҳодирона жанг қила бошлашди.
Шу пайтда хоннинг кўзга кўринган баҳодирларидан бири Алим Шайх баҳодир чодирда бўлган, хоннинг жангни кузатишга кетганини эшитиб, унда дарҳол ўша ёққа бориб, хон олдида ўз жасоратини намойиш қилиш ва ўз тенгилар орасида кўзга ташланиш фикри туғилди. У қурол-аслаҳаларини тартибга келтириб, хонга етиб олиб, ундан ҳам нарига ўтиб, урушаётган пиёдалар олдигача борди. Хон лашкари ва Абобакр мирзо лашкари пиёдалари ўртасида икки тарафи моллардан иҳоталанган йўлак бор эди. Алим Шайх баҳодир келиб, ана шу йўлак орқали Абобакр мирзо пиёдаларига ташланди ва улардан қалқон ушлаганига етиб олди. Ўша пиёда ўзига қараб ўқдек учиб келаётган отлиқни кўриб, унда дадиллик етишмади-да, қалқонини Алим Шайх баҳодирнинг оти олдига ташлаб қочди. Алим Шайх баҳодирнинг оти қалқонга қоқилиб кетиб, бир томонга кескин бурилиб кетди ва Алим Шайх баҳодир ўзини тутолмай йиқилиб тушди.
Тўсиқлар орқасида турган пиёдалар сакраб чиқишди-да, ёлғиз қолган Алим Шайх баҳодирни тутиб олишди, Абобакр мирзонинг отлиқ аскарлари хон лашкарининг пиёдалари устига ташланишди. Қаршилик кўрсатиш бефойдалигини кўрган пиёдалар дарҳол чекинишга тушишди. Жангни кузатишга келган одамлар ўзларини орқага олишди. Хон ҳам хандақда эди. Хонга ҳамроҳ кишилар унга хандақ тепасига чиқишни маслаҳат беришди ва хон дарҳол хандақдан олиб чиқадиган йўлга равона бўлди. Хоннинг жадал кетаётганини кўргач, хандақ тепасида турган одамларнинг ҳар бири хон қочиб кетяпти, деган хаёлда қочиб кетишди. Хон хандақ тепасига чиққач қараса, ҳамма қочиб, лашкар тарқаб кетган. У аскарларга таскин бериш учун қароргоҳга йўл олди. Хон қароргоҳга келиб, одамларни калтаклаш ва койишга тушди, аммо бирор одам жойидан қўзғолмади.
Бу пайтда Абобакр мирзонинг одамлари хандаққа тушган пиёдалар билан урушишарди, томошага келган отлиқлар билан бирга уларнинг изидан бориб, хандақ тепасига чиқишди, зарба бера-бера тап тортмай олдинга силжишди. Тарқаб кетган лашкар бу ҳолатни кўргач, қоча бошлади, хон уларни тўхтатишга қанча уринмасин, қўлидан келмади. Абобакр мирзонинг отлиқлари яқин келиб қолишган, хон олдида ҳеч ким қолмаган эди, у ҳам йўлга тушди. Шундай улкан лашкар бир соатда тор-мор қилинди. Хон қочиб Кошғарга келди. Лашкарнинг катта қисми хонга қўшилмай Мўғулистонга кетиб қолди. Хон Муҳаммад Ҳайдар мирзога бундай вазиятда Кошғарда қололмаслигини айтди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо хон ва беш минг уйлик одамлар билан Оқсувга кетди. Кошғарнинг кўпгина аҳолиси Андижонга жўнади, Кошғар Абобакр мирзо ихтиёрида қолди. Бу воқеа 885 (1480-1481) йилда содир бўлди. Менинг отам Муҳаммад Ҳусайн Кўрагон ўшанда ўн икки ёшда бўлган.
Юнусхон Муҳаммад Ҳайдар мирзо билан Оқсувга кетишгач, менинг отамни Юнусхоннинг ўғли Султон Маҳмудхон ўзлари билан бирга Мўғулистонга олиб кетишди. Ўша ёқда улар дўстлашиб қолишди ва Султон Маҳмудхон то умрининг охиригача менинг отамни «адаш» деган, бу мўғул тилида «дўстим» дегани бўлади.
Эллик олтинчи фасл. Султон Маҳмудхон ибн Юнусхон ҳаётининг дастлабки даври баёни.
Бундан буён гап Султон Маҳмудхон ҳақида боргани боис унинг ҳаёт йўлини бошидан бошлаб баён қилиб бериш лозим. Султон Юнусхон иккинчи марта Хуросондан келган вақтда амир Саид Али вафот этган ва Сонсиз мирзо Юнусхондан мадад сўраган эди, бу ҳақда юқорида ёздик. Ўша кунлари Юнусхон тез-тез Кошғарга келарди. Ўшанда у Кошғарнинг энг обрўли саййидларидан бири амир Зиёвуддинни Бадахшонга Шоҳ Султон Муҳаммад олдига жўнатиб, унинг камтарин, назокатлилардан ҳам назокатли қизини ўзига унаштириб келишини сўраган.
Шоҳ Султон Муҳаммад Бадахший Файлақус Румийнинг ўғли Искандар Зулқарнайннинг авлодларидан бўлган. Искандар бутун дунё мамлакатларини ўз тасарруфига олгандан кейин ҳукмдорлар билан мажлис қуриб, шундай жой топингларки, олам подшоҳларининг қўллари у ерга етмасин, токи мен у ерда ўз наслимни давом эттирай, деган. Ҳукмдорлар Бадахшонни танлашади ва «Дастур-ал-амал» («Бошқариш қоидалари»)ни тузишган – токи улар бу дастурга амал қилишар экан, ҳеч ким ўша жойни улардан тортиб ололмаган. Искандар давридан то шоҳ Султон Муҳаммад давригача ҳеч ким Бадахшонга ҳужум қилмаган ва шу тариқа Искандарнинг авлодидан авлодига тахт ворислиги ўтиб келган.
Шоҳ Султон Муҳаммад даврига келгач эса, у Искандарнинг «Дастур-ал-амал»ига риоя қилмади. У улкан ақл ва қобилиятга эга шоҳ эди. Унинг яхшигина шеърларидан таркиб топган «Девон»и ҳам бор, у «Лаъли» сўзини ўзига тахаллус қилиб олган, шеърларидан нафосат, ўткир ақл уфуриб туради, «Дастур-ал-амал»ни ўз истеъдодига мувофиқ ўзгартирди.
Унинг олтита қизи бўлган. Бирини Амир Темур авлодидан Султон Маъсуд Кобулийга берган. Иккинчисини Султон Абусаид мирзога берган – ундан Абобакр мирзо исмли ўғил туғилган, ниҳоят Султон Абусаид мирзодан кейин у Султон Ҳусайн мирзо билан урушиб, Султон Ҳусайн мирзо давлатига зарар етказган, булар Мирхонд ва Хондамир тарихларида қайд этилган. Учинчи қизини Иброҳим барлосга берган – ундан Жаҳонгир барлос туғилиб, Чиғатой улусининг охирги давлатида етакчи мансабдор бўлган. Тўртинчи қизи – Шоҳбегимни Саид Зиёвуддин Кошғарий воситачилигида Юнусхонга узатган. Бешинчи қизини Саидшоҳ амир Бузург Арҳангийга берган, у ҳақда кейинроқ сўз юритилади. Олтинчи қизини Шайх Абдуллоҳ барлосга берган: ундан Султон Увайс барлос, Музроб барлос ва Султон Санжарлар дунёга келган, буларнинг баёни ҳам фурсати билан келтирилади, аммо улар ҳаёти ҳақидаги маълумотлар ҳиротлик Мирхонд ва Хондамир тарихларида ҳам учрайди.
Қисқаси, Саид Зиёвуддин Шоҳбегимни Кошғарга олиб келиб, хонга топширди. Юнусхоннинг Шоҳбегимдан икки ўғил, икки қизи бўлган. Энг каттаси – Султон Маҳмудхон, у 868 (1463-1464) йилда туғилган. Кейингиси Султон Аҳмадхон, у ҳақида ҳали алоҳида тўхталамиз. Икки қизи – Султон Нигор хоним ва Давлат Султон хоним, уларнинг ҳаётлари ҳам ўз фурсатида баён қилинади.
Султон Маҳмудхон вояга етгунига қадар мўғул амирлари, баён этиб ўтилганидек, Юнусхонга нисбатан ёмон, нолойиқ муомалада бўлишди. Султон Маҳмудхон вояга етганда, у пайтдаги амирлардан кўпчилиги ўлиб кетган, қолганларини эса Юнусхон ўғли Султон Маҳмудхон кўмагида, қолган мўғуллар ва мўғул амирларини ҳам ўзига тобе қилиб олди.
Юнусхон Ёркандда мағлуб бўлиб, Кошғарга келганида бу лашкар орасида Султон Маҳмудхон бўлмаган, у халқни бошқариш учун Мўғулистонда қолган эди.
Юнусхон Муҳаммад Ҳайдар мирзога тасалли бериш учун ҳамда синглисининг кўнглига қараб ўша йили қишда, Оқсувга кетди. Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг ўғли, ўшанда ўн икки ёшда бўлган Муҳаммад Ҳусайнни Султон Маҳмудхон ёнига жўнатди. Султон Маҳмудхон Муҳаммад Ҳусайн мирзога яхши муносабатда бўлди, улар дўстлашиб қолишди ва бир-бирларини «адаш», яъни «дўстим» деб чақириша бошлашди. Муҳаммад Ҳусайн мирзо Мўғулистонда, Султон Маҳмудхон ҳузурида беҳад ҳурмат-эҳтиромда кун кечирди.
Эллик еттинчи фасл. Юнусхон ва Муҳаммад Ҳайдар мирзо ўрталарида Оқсувда бўлиб ўтган уруш ва даҳшатли воқеалар баёни.
Хон қишда Оқсувга кетди. Оқсув жарлик ёқасида жойлашган бўлиб, иккита қалъаси бор эди. Хон улардан бирини Муҳаммад Ҳайдар мирзога берди, иккинчисига ўзи жойлашди. Ўша қиш тинч ўтди. Баҳор келгач, Юнусхон Мўғулистонга кетмоқчи бўлди. Муҳаммад Ҳайдарга шундай топшириқ берди: «Ҳозир эрта баҳор, мен Мўғулистонга кетаман, сен шу ерда қол. Одамларинг деҳқончилик билан шуғулланишсин, Оқсув вилоятини сенга бердим. Буғдой пишиғи пайтида Мўғулистонда ҳам яйлов даври бошланади, отлар куч йиғади, ўшанда биз Кошғарга бориб, Абобакр мирзо иши билан шуғулланамиз. Мен Кошғарга у ёқдан бораман, сен бу ёқдан – Кошғарда учрашамиз. Нима қилиш лозим бўлса, ўша ерда қиламиз». Гапни шу тахлит бир жойга қўйишди. Хон тайёргарликларни тугатиб, Мўғулистонга жўнаш учун дарҳол одам юбориб, моллар ва одамларни тўплашни буюрди. Аммо бир тўда бузғунчилар, Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг кўнглига ғулғула солишди, хон Мўғулистонга боргач, унинг одамларини талайди, дея шунга ўхшаш сафсаталарни мирзонинг миясига сингдиришди ва шайтон васвасасидай ёлғон гапларга Муҳаммад Ҳайдар мирзони ишонишга мажбур қилишди.
Муҳаммад Ҳайдар мирзо кўнгилчанлиги боис сафсаталарга қулоқ солиб, бунинг олдини олиш фикрига тушди. Шайтонлар унга: «Хоннинг яйловга кўчиш вақти аниқ бўлгач, хонга ҳамроҳ бўлиб юрган кичик ўғли Аҳмадхонни олиб қўямиз, қалъага кириб олиб, Юнусхонга қарши қўзғоламиз. Хоннинг жўнаш вақти яқин бўлгани учун, у бошқа ҳеч нарса билан машғул бўлмайди ва Мўғулистонга кетади, биз эса Оқсувда яшайверамиз» деган гапларни уқтиришди. Бу номаъқул ишни Муҳаммад Ҳайдар мирзо маъқуллади. Хоннинг жўнаш вақти бўлганда улар дарҳол Оқсув дарвозасини бекитиб олишди. Султон Аҳмадхон Муҳаммад Ҳайдар мирзо қошига қочиб кетди ва шу билан душманлик бошланди.
Юнусхон Муҳаммад Ҳайдар мирзога киши юбориб, шунча насиҳатлар қилди, бироқ ҳеч фойда бўлмади. Оқибатда Юнусхон кетмади, бошқа қалъага кириб, бекитиб олди-да, Султон Маҳмудхонга одам жўнатди. Ўн етти кундан кейин у ўттиз минг кишилик лашкар билан етиб келди. Ҳар куни жанг бўлди, шу тахлит қирқ кун ўтди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо қалъасида очарчилик бошланди. Шундай бузғунчиликни бошлаган ифлослар кечалари қалъадан қочиб кета бошлашди. Султон Аҳмадхон ўз фарзандлик бурчини эслатиб, отаси олдига узр сўраб келди ва узрини қабул қилишини илтимос қилди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо қалъа ичида қолди. Шунда қалъага ёпирилиб ҳужум қилинди ва олинди. Хон шоша-пиша у ерга амирларни жўнатиб, талон-тарож қилишмасин, деб тайинлади. Амирлар бориб, қанча ҳаракат қилишмасин, бу нарса қўлларидан келмади. Одамнинг кўплигидан ва тўс-тўполондан талон-тарожга монелик қилишнинг иложи бўлмади. Катта қийинчиликлар билан улар Муҳаммад Ҳайдар мирзони ушлаб, хон олдига олиб келишди. Хонга яқинлашишганда улар Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг қўлларини боғламоқчи бўлишди, Юнусхон буни кўриб, боғламанглар, деб бақирди. Уни хон олдига шундай келтиришди. Хон уни ёнига чақириб, сўкишга ва танбеҳ беришга тушди: «Нега бундай қилдинг? Тақдирингда мен билан душманлик қилиш истаги бор экан, мени жўнаб кетишга қўйгин эди, ўзинг эса бу ерда қолиб, исён кўтаравергин эди. Бу нимаси энди?» деди.
Муҳаммад Ҳайдар ўзининг бемулоҳаза ҳаракатларидан хижолат бўлиб, бошини эгиб тураверди. Шунда хон: «Яхши, ана энди, мен сенга Оқсувни берган эдим, шу ерда яшайвер» деди. «Ҳамма нарса талаб кетилган, энди қандай қилиб Оқсувда қолиш мумкин?» деб жавоб берди Муҳаммад Ҳайдар мирзо. Хон Муҳаммад Ҳайдар мирзога ўттизта от берди-да, «Мен билан бирга Мўғулистонга кет, ўша қарор ўз кучида қолади: буғдой пишиғи пайтида мен Кошғарга бораман, Кошғарни олишга ва уни сенга беришга ҳаракат қиламан» деди.
«Шоҳлик» ва «улуғворлик» тушунчаларига лойиқ аввалги ҳақиқий хонлар айбдорларга худди мана шундай муомала қилганлар. Туғишганларга ҳурмат-эътиборни ва жиянлик обрўйини улар шундай қадрлашганки, борди-ю улар бирорта хатога ёки гуноҳга йўл қўйишса ҳам, улар бу гуноҳларни меҳрибонлик ва кечиримлилик суви билан ювиб юборишиб, уларнинг юзларида хижолат изларини қолдиришмаган. Хонлар ҳатто уларга юзлаб бошқа илтифотлар кўрсатишган: «Ахир у бизнинг жиянимиз-ку. Қариндошчилигимизга ишониб, у шунақа расво ишни қилди. Агар биз уни шу қилиғи учун жазоласак, қариндошчилигимиз қаёққа боради, қариндош билан бегона ўртасида фарқ қолмайди-ку?» дейишган. Ҳозир эса шундай шоҳлар борки, биз қанчалик бегуноҳ бўлмайлик, бирор гуноҳимизни топиб, исбот қилишади. Бошқа шоҳ олдида гуноҳ қилсак, эҳтимол, у биздан ранжимасди. Бизнинг давримиздаги худди ўша шоҳлар қанчалик яқин қариндош бўлса-да, қанчалик кўп хизмати сингган тақдирда ҳам, масалан, Муҳаммад Ҳайдар мирзо билан Юнусхон ўрталарида бўлганидек, ҳамма нарсани унутиб, айбдорни ўлгудай жазолашга уринадиларки, ҳатто душман ҳам бундай қилмаган бўларди. Борди-ю шунга қарамасдан ўша айбдор одам бу даҳшатли гирдобдан чиқиб олса, меҳрибон ва раҳмдил Аллоҳ иноят зоҳир қилиб, унга шундай куч ато қилсаки, у ҳамма гиналарни унутиб, қариндошлик эшигини дўстлик қўли билан чертса ҳам, «бўлган иш бўлиб ўтди» деган мазмунда нома жўнатса ҳам улар унга рад жавоби беришадики, бундай шоҳларни қуйидаги байтда тасвирланган султонларнинг авлодлари деб ҳисобламоқ лозим:
Назм:
Ота хислатларин олмаган ўғил,
Фарзанд деб аталмас, бегона дегил.
Карами кенг Аллоҳ мурувват эгаларидан ўз марҳаматини дариғ тутмайди. Биз шуни эслатиб қўймоқчимизки, улар гуноҳкор кишиларга илтифот кўрсатишгани боис, Аллоҳ ҳам меҳрибон бандаларига меҳрибонлик кўрсатади, Парвардигорнинг ўзи уларнинг гуноҳларини ҳам мағфират қилади, илоҳим, Яратганнинг ўзи икки дунё саодатига ноил қилсин. Мамлакатларида мурувват анқонинг уруғи бўлган ҳукмдорлар дилига ҳам Аллоҳ, Ҳазрат Муҳаммад ва унинг умматлари ҳаққи олийжаноблик уруғини сочсин.
Қисқаси, Муҳаммад Ҳайдар мирзо Юнусхон билан бирга Мўғулистонга кетди. Кўклам охирлаганда Юнусхон Кошғарга юриш қилишга қарор қилди. Бу орада Самарқанд ҳукмдори Султон Аҳмад мирзо Фарғонадан укаси Умаршайх мирзони чиқариб юбориш учун ўша вилоятга қўшин тортишни режалаштирди. Бу хабар Умаршайх мирзога етган заҳоти у дарҳол Юнусхонга мурожаат қилиб, ундан мадад сўради, ҳамишагидек, акаси Султон Аҳмад мирзо жабр-зулмларидан халос бўлиш учун хонни ёнига чорлади. Бу хабар етгач, хон Андижонга жўнади. У иккала куёвлари ўртасида адоват бўлишини истамас, шу сабабли мудом уларни келиштириш йўлини қиларди.
Хон Андижонга келгач, уни Умаршайх мирзо кутиб олди ва унга иззат-икромлар кўрсатди. У хонга Ўш вилоятини берди ва хон ўша қишни Ўшда ўтказди. Қолган мўғулларни хон Султон Маҳмудхон ёнига, Мўғулистонга жўнатиб юборди, ўзи бўлса, Ўшда қишлаш учун қолди. Ўш вилоятини у Муҳаммад Ҳайдар мирзога берди. Султон Аҳмад мирзо хоннинг келганидан хабар топиб, лашкар тортиш фикридан воз кечди. Умаршайх мирзо акасининг ҳужуми хавфидан халос бўлди.
Қиш чиққач, хон яна Мўғулистонга йўл олди. У Муҳаммад Ҳайдар мирзога: «Ўтган йили сен Мўғулистонда хотиржам яшамадинг, энди мен сенга Ўш вилоятини бераман, сен шу ерда қол. Мен янаги йил қишда тағин қайтиб келаман, бу вилоятни сен менинг номимдан бошқар», деди. Хон Мўғулистонга кетди, Муҳаммад Ҳайдар мирзо Ўшда қолди. Муҳаммад Ҳайдар мирзо хондан ўғли Муҳаммад Ҳусайн мирзони сўраб олиб, ўз ёнида сақлади.
Эллик саккизинчи фасл. Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг Кошғарга, Абобакр мирзо устига юриши ва Муҳаммад Ҳайдар мирзонинг Абобакр мирзо томонидан асирга олиниши баёни.
Султон Юнусхон Мўғулистонга жўнаб кетганиданоқ, Умаршайх мирзо Ўшга доруға жўнатди ва Муҳаммад Ҳайдар мирзодан узр сўради. Муҳаммад Ҳайдар мирзо ва унинг одамларида Мўғулис |
