(Қонли Фарғона воқеаларига доир айрим мулоҳазалар)

Эй, гўзал Фарғона, қонли кўйлагингдан  айланай!.. ЧЎЛПОН

ПОНТИЙ ПИЛАТ БАШОРАТИ

Фарғона воқеалари матбуотда турлича талқин этилаётган кунларда, 1989 йил июнининг 14-куни «Известия» рўзномасида «Фарғона: кулфатнинг олдини олиш мумкинмиди?» сарлавҳали мақола чиқди. Махсус мухбир В. Ардаевнинг мазкур мақоласи Ўзбекистон ССЖ Ички ишлар вазирининг биринчи ўринбосари Эдуард Дидоренконинг «авлиёлиги», «фолбинлиги» тўғрисида бўлиб, унда Дидоренко Фарғона фожиасини уч ой олдин башорат этгани таъкидланади. Муаллиф, Дидоренконинг «Миллий муносабатларни кескинлаштираётганлар боши берк кўчага бошламоқдалар» деган мусоҳабаси «Қувасой шаҳрида қонли ёнғиннинг илк учқунлари сачраган кундан роппа-роса уч ой олдин—1989 йил февралининг 23-куни «Ташкентская правда» рўзномасида босилган»ига урғу беради.

Маълумки, Дидоренко мусоҳабаси ўша пайтдаёқ шубҳа қўзғаб, қарши зарбага учраган; бу шахсда мунозара маданиятининг етишмаслиги фош этилган эди. Афтидан, Дидоренконинг айтажак гаплари олдиндан тайёрлаб қўйилган, бўлажак фитна қатъий режалашгач, у «фолбинлик» қилган. Мухбир суҳбатдошни эмас, суҳбатдош мухбирни чорлагани шубҳасиз. Исбот тариқасида, рўзномадан кўчирма келтираман: «Ташкентская правда» нинг ўз газетхонларини «Мусоҳаба берувчининг жавоблари бирмунча катта ҳажмда бўлса-да, уларни тўлиқ босиб чиқариш ҳақидаги истаги бажарилди», деган огоҳлантириши кишини ҳушёр торттиради. Таҳририятнинг бундай «эслатмаси»дан мусоҳаба берувчи нималар демоқчи бўлгани олдиндан яққол кўриниб турибди» («Правда Востока», 1989 йил февралининг 25-куни).

Ажабки, «Известия»нинг худди ўша сонида — В. Ардаев мақоласининг тепасида «Михаил Булгаков шифо элтади» деган мақола босилган. Бу икки мақоланинг остинма-устун берилишида мен уйлаб кўрилмаган бир тимсол, бешафқат бир мантиқни кўрдим. Таажжубки, «авлиё» Дидоренко шуури илғаб, «башорат этган» ҳамда Булгаковнинг «Уста ва Маргарита» асари қаҳрамони— Понтий Пилат «кўнгли сезиб» башорат этган воқеалар ўртасида ақл бовар қилмас ўхшашлик бор.

Понтий Пилат махфий хизмат бошлиғини ўзининг хос хонасига таклиф этиб, сирли суҳбат қуради. «Энг кўнгилсиз хунрезликларнинг шоҳиди бўламан деб ҳар дақиқа юрак ҳовучлаб турасан», дейди у тагдор қилиб. Вазир ўринбосарининг Ўзбекистондаги «миллатчи», «жиноятчилар»дан ваҳм қилиб зорланиши Понтий Пилат зорланишига ўхшамайдими?.. Сўнг, Иуда тўғрисида гап кетганда, прокуратор: «уни бугун пичоқлаб кетишармиш», деб қўяди ва қандай қилиб уни ўлдириб кетишларини олдиндан аниқ баён қилади. Аниғи, Иудани қандай ўлдириш лозимлигини уқтиради. Махфий хизмат бошлиғи мулоҳазага боргач, Понтий Пилат ғазаблироқ таҳдид қилиб, «кўнглим сезиб турибди, деб айтдим-ку, сизга!», дея зимдан топшириқ беради. Режа амалга ошади, албатта.

Дидоренко башорати Понтий Пилат башорати билан бир хилдек. Вазир ўринбосари ўша «пайғамбарона» суҳбати орқали «бажарилиши ниҳоятда мушкул режани» амалга оширишга замин ҳозирлаган эди. «Фан ва турмуш» ойномаси 1989 йилги 11-сонида тарих фанлари номзоди Ҳайдарбек Бобобеков ҳам ўша суҳбат борасида шунга яқин фикрни айтган.

Фарғона воқеаси «етти ўлчаб» тузилган режа асосида махсус уюштирилди ва ташқаридан бошқариб турилди, бундан кўзда тутилган натижаларга эришилди, назаримда.

ФИТНАНИНГ АТАЙ УЮШТИРИЛГАНЛИГИГА ДАЛИЛЛАР

БИРИНЧИ ДАЛИЛ.
Фарғонада ўзбек ва месхет турки қавмлари ўртасидаги жанжални ўзбек ҳам, месхет турки ҳам бошлагани йўқ. «Правда» рўзномаси мухбири Одилбек Қаипбергенов «Бу шундай бошланган эди» мақоласида Фарғона вилояти прокурори А. Отажоновнинг ушбу сўзларини келтиради: «…Майнинг 16-куни шаҳар пивохоналаридан бирида маиший негизда икки йигит жанжаллашиб қолади. Таъкидлаб айтаманки, йигитларнинг униси ҳам, буниси ҳам миллати жиҳатдан на месхет турки эди, на ўзбек эди. Бир неча кундан кейин гуруҳ-гуруҳ бўлиб, жанжал кўтардилар, бахтга қарши бу жанжалда месхет турклари ҳам, ўзбеклар ҳам қатнашди». («Правда», 1989 йил юннинг 20-куни).

«Совет Ўзбекистони» рўзномаси мухбири Алишер Ибодиновнинг «Қувасойда нима бўлганди?» мақоласида тўполонни бошлаб берган кимсалар миллати аниқ айтилади ва бу фожианинг махсус уюштирилганлиги жиндек равшанлашади: «Жанжал дастлаб бир рус ва бир татар кишининг ўзаро муштлашувидан бошланган. Рус кишининг икки ўзбек оғайниси унинг тарафини олган. Татар киши тарафдорлари эса тасодифнй турклар бўлиб чиққан. Вақтида олдини олиш мумкин бўлган кичик жанжал тўсатдан кучайиб кетган». («Совет Ўзбекистони», 1989 йил июнининг 13-куни). Шундай қилиб, башир Дидоренко орзиқиб каромат қилган кун келди! Ўша куни месхет турки ва ўзбек қавмларидан 150 нафардан киши тўпланиб, илк тўқнашув бўлиб ўтди. Тўпланганларнинг қайсиниси чин маҳаллий қавм, қайсиниси «тасодифий» кишилар — буни матбуот очиқ айтмайди… Хуллас, энди фитначилар биринчи муваффақиятга эришдилар, оломонни майдонга бошлаб чиқа олдилар.

Маълумки, туркнинг ўзбек қавмидан ҳам, татар қавмидан ҳам буткул руслашиб, аслидан қайтганлари бор. Татар турки миллатпарварлари айрим руслашган ва аслини унутиб, ўз она халқи, ўз она юрти манфаатларига терс ишлар қилган тилдошларини нафрат билан фош этадилар. Жанжални бошлаб берувчи шундай тоифадан бўлса, ажабмас.

Бундай фитна рус давлатчилиги тарихида янгилик эмас, Иван Грозний давридан бери халқларни бир-бирига ва ўз-ўзига қарши қилиб қўйиш тажрибаси анча шаклланган.

СССР халқ депутатларининг биринчи съездида очилган мудҳиш сир кўпларнинг ёдидадир. Унда, 1968 йили Чехословакияда кечган қонли воқеалар арафасида, рус ва бошқа совет махфий хизматчиларимиз русларга ва советларга қарши варақалар тарқатгани фош этилди. Шу фитнада қатнашган КГБ хизматчисининг ўзи Чехословакия халқидан узр сўради.

1989 йил бошларида Ўзбекистонда ҳам русларга қарши варақалар тарқатилаётгани матбуотда овоза қилинди. Яна шундай варақа тарқатиб қўлга тушган йигитларнинг иккови ҳам руслар эканлиги аниқланди. «Шунчаки, онасини қўрқитиб қўймоқчи бўлган» бу икки ёш иғвогар жумҳурият ойнаижаҳони орқали бутун халққа кўрсатилгани кўпларнинг эсидадир. («Ўзбекистон адабиёти ва санъати» рўзномаси, 1989 йил декабрининг 15-куни).

Месхет турклари қавми билан ўзбек қавми ўртасида тўқнашув уюштирилган пайтда, Фарғонада русларга таҳдид қилувчи варақалар ва эълонлар ёпиштириб чиқилгани шов-шув қилинди. Шундай таҳдидли эълонлардан бири Фарғонадаги универсал дўкон деворига ёпиштирилган. Бироқ, ёзувчи Йўлдош Сулаймон исботлаб, фош этганидек, ўша эълонни ёпиштирганнинг ўзи мазкур дўконда ишлайдиган рус аёли экан.

Тўполон вақтида туркларга ва русларга қарши шиорлар, кўк байроқлар, ҳатто, бир томонда Горбачёвнинг, бир томонда Ҳумайнийнинг катта суратларини кўтариб чиққанлари матбуотда зўр таъкид билан айтилди. Бу мантиқсизликнинг ўзи бузғунчи фитначиларнинг эски тажрибасидан келиб чиқаётгани яққол сезилиб турибди. Йўқса, Ҳумайний фарғоналикларнинг тушига кирибдими?!

Ақлини танийдиган кишига аён бир иллат бор: Совет жамиятида сон жиҳатдан озчиликни ташкил этган, шўро оиласида ҳақиқатан паноҳ топган ёхуд СССР таркибидан чиқиб кетиш хавфи, имконияти ва ё даъвоси бўлмаган миллат ҳамда элатларга гўё сезиларли имтиёзлар берилади, бошқаларни қисиш эвазига уларни тузум бир мунча «эркалаган» бўлади, «таноби»ни бўшроқ қўяди… Тузум учун улардан эҳтиёт бўлишнинг ҳожати йўқ…

Бироқ месхет турклари қолган барча туркийлар каби, кейинги асрларда тақдир эркаламаган халқлардан. Улуғ Ватан урушида 40 минг месхетлик туркдан 26 минг нафари қирилиб кетиб, атиги 14 минг нафари тирик қайтди. Шунга қарамай, улар совет давлатининг, Сталиннинг қувғинига учрадилар. Ватанларидан айрилиб, инсоний ҳақ-ҳуқуқлари оёқости қилинди. Улар Туркистонга оммавий сургун қилинганларида, бир ойлик йўл азобидан, очлик ва касалликдан 29 минг нафарга яқини нобуд бўлди. Месхетликларнинг қирғиндан омон қолганлари Туркистонда дастлаб ўзларини мусофир сезиб, бу юртга сиғиндимиз, деб қисинган, изтироб чеккан, албатта. Бироқ маҳаллий халқ — туркий қондошлари уларга кўп меҳр кўргузган. Мусулмон халқининг мусофирпарвар бўлиши оламга аён. Шундай қилиб, Тошлоқда, Қувасойда ҳам месхетлик турклар қадрини тиклаб, юрт эгасига айландилар. Аммо ёвуз фитначилар шу икки тилдош, дилдош ва қондош қавм ўртасида ҳам келишмовчилик туғдиришга уриндилар. Ҳатто иқтисодий тенгсизлик яратишга эришдилар. Аслида, низо уруғи кўп йиллар бурун зимдан ташлаб қўйилган ва бошқариб турилган. Жамиятдаги умумий адолатсизлик, тенгсизлик қизиб боргани сари, унинг тафтида шу заҳарли уруғ ҳам жонланиб борган. (Ҳар икки қавм орасида ҳам ҳаддини билмаган ғофил, жанжалкаш, тўполончилар учраб туради. Бизда шунақаси йўқ, деб мақтанадиган миллатнинг ўзи йўқ). Бироқ улар ўртасидаги низо, айрим нодон мухбирлар талқин қилганидек, икки миллат ўртасидаги низо эмас, балки икки маҳалла ўртасидаги нифоқ тариқасида бўлган. Зеро, тил бир, урф-одат бир, ҳатто туркларнинг асосий қисми минг йиллар бурун Турон тупроғидан кўчиб кетган. Ўзбек қавми ирқий шажарасини қорлуқ ва қипчоқ уруғлари ташкил этса, турклар ўғуз уруғига мансубдирлар. Ҳар икки қондош қавм ўртасида ҳам бу тарихий ҳақиқатни биладиган маърифатли зиёлилар кўп. Лекин мустамлака даврлари ўзликни унутишга, тарихни, ҳатто шажара тарихини ҳам унутишга кўп халқларни маҳкум этди… Бузғунчилар томонидан уюштирилиб, бошлаб берилган, кейин қондошлар ўртасидаги тўқнашувга айлантирилган жанжал, бир жиҳатдан, ана шу унутиш маҳсули ҳамдир.

ИККИНЧИ ДАЛИЛ.
Бу далил Фарғонада фитна атайин уюштирилганлигини рад этишга ҳеч қандай имкон қолдирмайди. Афтидан, Дидоренко башоратини амалга ошириш тақозо этиб, Фарғона вилоятига қондан қилт этиб сесканмайдиган, одам ўлдириб завқ оладиган ўта хавфли жиноятчилар сафарбар қилинган. Давлат хавфсизлиги қўмитаси Фарғона вилояти бошқармасининг (ҳозирда собиқ) бошлиғи Н. Лесков сўзларини келтираман: «Оммавий қирғин авж олишдан олдин, вилоятга РСФСРдан қатор, ўта хавфли жиноятчилар келганлиги қайд этилди» («Литературная газета», 1989 йил июнининг 14-куни).

Хўш, «ихтисослашган» жаллодларни Россиядан келтиришга қандай ҳожат бор эди? Гап фитнанинг мақсадига бориб тақалади. Бу жумбоққа қўшимча ўлароқ, ўша маҳал Тошкент турмаларидан ҳам «керак»ли маҳбуслар қўйиб юборилганлигини таъкидламоқ жоиздир.

Н. Лесков қайдининг айни ҳақиқат эканлиги шунда кўринадики, Тошлоқда, сўнг бошқа ерларда халойиқ гангитиб ташланган: бир тараф — «кўргазмали» миш-мишлар таъсиридан, бир тараф — матбуотнинг васвасасидан ўзларини йўқотиб қўйганлар. Қурбонларнинг кўплари эса чинакам жаллодона маҳорат билан ўлдирилган.

УЧИНЧИ ДАЛИЛ.
Бу далил иккинчи далилни қувватлаб, уюштирилган фитна ташқаридан тартиб билан бошқариб турилганлигини исботлайди. СССР Ички ишлар вазирлиги ички қўшинлар Бош сиёсий бошқармаси бошлиғи ўринбосари Е. Нечаевнинг таъкидига диққат қилинг: «Мен Сумгаит воқеаларини кўрганман, лекин уни Фарғона даҳшати билан асло қиёслаб бўлмайди. Фарқлари: биринчи, ақл бовар қилмас даражада фақат жинояткорлар доирасигина қодир бўлган ғайритабиий шафқатсизлик; иккинчи, босқин аҳлининг юксак уюшқоқлиги ва эпчиллиги; учинчи, яширин тўда аъзолари фаолиятини ниҳоятда қаттиқ сир сақлаш (конспирация); чунки, ҳали босқин аҳли сардорларидан биронтаси ҳам қўлга олингани йўқ» («Литературная газета», 1989 йил июнининг 14-куни).

Бундай қаттиқ интизом, ғайритабиий ёвузлик, тартиблилик ва қаттиқ сир сақлаш каби сифатлар фақатгина махфий режани амалга оширишга қодир бўлган, худди Н. Лесков таърифлаган ўта хавфли жиноятчиларгагина хосдир. Махсус ва махфий хизмат «ходим»ларигина бажариши мумкин бўлган бундай фитнага ғазабкор омманинг, тўпори оломоннинг қодир эмаслиги барчага аён. Таъкидлаш лозимки, орадан қанча вақт ўтса-да, сардор ёвузлардан, моҳир жаллодлардан биронтаси қўлга олинмаган, совет матбуоти бу тўғрида ҳеч қандай маълумот бергани йўқ.

ТУРТИНЧИ ДАЛИЛ.
Суднинг дастлабки хулосаларидан маълумки, Фарғона аҳли орасида миш-мишлардан васвасага тушиб, қотиллик қилган кишилар бор. Лекин атай авж олдирилган тўполонда дастлаб месхетлик туркларни бешафқат ўлдирганлар ўзбеклар эмас, балки асосан, ўзбекча кийиниб олган бошқа миллат вакиллари эканлиги энди кундай равшан. «Туркларни ўлдирамиз!», «Ўрисларни ўлдирамиз!», деб ғавғо бошлаганлар аслида бошқалар. Бунда, руслардан ташқари, дашноқлардан ҳам фойдаланилган, деган тахминлар бор. Қора ниятли, аниқ мақсадли кишилар ўзбек миллий либосидан моҳирона фойдаланганлар: месхетлик турк қиёфасига кириб, безорилик қилинганидек, ўзбек қиёфасига кириб ваҳшийлик қилинган. Мисол тариқасида, атоқли арбоб Нуриддин Муҳиддинов таассуротидан намуна келтираман: «Фарғона бўйлаб сафарларда мен атайлаб уюштирилган, халқимиз ва давлатимиз манфаатларига зид ҳаракатларга ҳам гувоҳ бўлдим. Ўзбек миллий кийимларини кийган, аслида бошқа миллатга мансуб кишиларнинг суратларини кўрдим». («Совет Ўзбекистони», 1989 йил августининг 12-куни).

ЎзТАГ мухбирининг ушбу маълумоти ҳам фитнани четдан келганлар авж олдирганлигини исботлайди: «Ғалати бир нарсага дуч келинмоқда: Ҳамма жойда бебошликларнинг қатнашчилари бошқа жойлардан келган кишилар, деб ишонтиришга ҳаракат қилишмоқда. Бу нима, — ҳақиқатми ёки ҳадиксираб олдини олишми?» («Совет Ўзбекистони», 1989 йил июнининг 11-куни). Мазкур таъриф фақат Марғилон шаҳрига тегишли бўлса ҳам, мухбир «тағофили орифона» қилиб, ҳақиқатни ошкор этган. Қўлида ҳукумати, остида тахти бор кишиларгина фитнани ташкил этганлигига шу кўчирмалар асос бўла олади.

БЕШИНЧИ ДАЛИЛ.
Тўполон авж олмасидан бурун, халқ вакиллари фожианинг олдини олиш учун қаттиқ киришганлар. Нуриддин Муҳиддиновнинг синчков кузатувлари, келтирган бошқа далиллари, Қўқон шаҳридаги ҳаракатлар буни исботлайди.

Меҳнат фахрийси, кекса нафақахўр Отажон Раҳматов майнинг 23-кунидаёқ, жанжал қўзғолаётганда, Фарғона вилояти раҳбариятига бориб, халқни сафарбар қилайлик, аҳолининг ўзи Қувасой шаҳри атрофини ўраб, ўз фарзандларини йўлга солиши мумкин, деганида, улар қулоқ солишмаган. Табиийки, шўрлик муҳофизларни — уч-тўртта милиционерни жўнатишган. Ва… натижада, жанжал тобора кескин тус олган. Вилоят партия қўмитасининг биринчи котиби, жумҳуриятдаги барча «биринчи»лар қатори, Москвада — халқ депутатларининг 1-съездида бўлган. Бошқа раҳбарлар гўё воқеанинг моҳиятига етмаганлар («Совет Ўзбекистони», 1989 йил августининг 12-куни).

Аввало, ички ишлар бўлими ходимларининг ўзида қандайдир ички «сир» борлиги ҳодисалар замирида ҳам кўринади (тобе ижрочилар бундан мустасно). Қолаверса, вилоятдаги «иккинчи»ларнинг режадан бехабар эмаслиги яққол сезилади. Негаки, фитначиларнинг «режаларни аниқ тузиб, катта ташкилотчилик билан ҳаракат қилишларига шароит яратиб берилди». (Ўша манба). Зарур қарорларнинг керакли нуқталарга вақтида етказилмагани, бепарволикдан ташқари, атайин қилишлик ҳолатлари бўлганидан далолатдир. Чунки, партия аппарати ўз кўрсатмаларини ўзи хоҳлаган муддатда етказиш имкониятига эгадир. Бироқ вилоят «партия комитетининг мазкур воқеаларни муҳокама қилиб, 2-июнь куни чиқарган қарори 17-июнгача кўпгина ташкилотларга етиб бермаган» (Ўша манба).

Қувасойлик турк қавмлари ҳам, ўзбек қавмлари ҳам тартибсизликдан ташвишланиб, ноҳия ички ишлар бўлимларига мурожаат этишган. Лекин улар бундай илтижоларга қулоқ солмаганлар. Эстония халқ жабҳасининг аъзоси билан Абдулазиз Маҳмудов биргаликда тасвирга туширган ҳужжатли фильмда бу сўзларнинг исботи бор. Ҳатто қувасойлик бир турк аёли бу ишлар раҳбарият томонидан уюштириляпти, деб фарёд кўтаргани ҳам лентага туширилган.

Июннинг 7-куни тепадан вертолётлар «кузатуви»да бир неча юк машинасида келган нотаниш кишилар Қўқон шаҳрига кирмоқчи бўладилар. Негаки, тўполон қўзғашга асос бор — Қўқонда бир ярим мингга яқин месхетлик турк яшар эди. Фитнанинг авж олишини англаган қўқонликлар нотаниш оломонни шаҳарга киритмасликка уриндилар; шундай талаб билан шаҳар ички ишлар бўлимига мурожаат этдилар. Ички ишлар ходимларининг ваъдасига ишониб, халойиқ тарқалди. Лекин туш пайтлари, соат 2.30 ларда бегоналарга лиқ тўлган юк машиналари шаҳарга ўтказиб юборилди. ЎзТАГ мухбирининг кузатуви фитна қандай доирада уюштирилганлигини, бузғунчилик мақсадини қисман очади. «Биз газандалар тактикасини синчиклаб ўрганиб чиқдик. Улар Фарғона районида икки кун жадал ҳаракат қилганларидан сўнг, бир кун танаффусга чиқишади. Сўнг бундай манзара Марғилонда қайтарилади, энди эса навбат Қўқонга келди» («Совет Ўзбекистони», 1989 йил июнининг 10-куни). Месхетликларни атай таҳлика ва талвасага солиш учун тўполонни ўша ёққа кўчириш қатъий режалаштирилганлиги ушбу хабардан ҳам билинади: «Кимлардир аввал гиж-гижлатган безори ёшлар турклар кўпроқ яшайдиган районларга бостириб киришди» (Ўша манба). Ҳамма бало шундаки, ҳалиги юк машиналарида раҳнамо фитначилар билан бирга, миш-миш ва иғвога учиб, Тошлоқ, Марғилону Риштондан йўналган тубжой аҳоли ҳам бўлган. Улар фитнанинг асл мудҳиш мақсадидан ҳам, тўполонни кимлар бошқариб турганидан ҳам буткул бехабар кишилар, албатта.

Қўқон шаҳри — Туркистон миллатининг қадимий маданият, адабиёт ва санъат марказларидан; биру чорак асрлик истибдод остида миллий руҳ нисбатан тоза сақланган ўчоқлардан. Инқилоб деб аталган даврларда ҳам Қўқон мустамлакачи зобитлар мўлжалида турди. Туркистон мухторияти даставвал Қўқонда эълон этилганини фахр билан эслаш кифоя. Қўқонликларнинг юксак ҳушёрлиги, умумтуркий туйғуларни безавол сақлаганлиги туфайли ҳам, бундаги ҳаракат месхетлик қондошларга қарши пасткаш ҳаракат бўлмай, балки эрку ҳуқуқ йўлидаги чинакам сиёсий кураш эканлиги онгли жамоатчиликка аёнлашди. Митингга йиғилган халойиқ талабномасида ҳам месхетликларга қарши ҳеч қандай ғаразли даъво йўқ эди. Аммо ёвуз фитначилар бу адолатли ҳаракат билан, месхетликларга қарши уюштирилган тўполонни аралаштириб, қориштириб, чалкаштириб юборишга қаттиқ уриндилар. Қўқон халқининг тадбиркорлиги бунга йўл қўймади. Шу айтилган сабабларга кўра, фитна Қўқонда якун топиб, шаҳар халқи очиқ ўққа тутилди.

ОЛТИНЧИ ДАЛИЛ.
Фитна ташкилотчилари миш-мишларни атай бўрттириб, сохта далилларни ростдек тарғиб қилиб, васвасани кенг ёйишди ва оломон эҳтиросини ўт олдиришда матбуот кучидан фойдаландилар; расмий нашрлар орқали фақат бир хил маълумот тарқатиб, халойиқни қаттиқ ҳақоратлаб, ориятини қўзғаб исёнга ундадилар. «Турк-ўзбек» жанжалини, зўр бериб, бутун Ўзбекистонга ёйишга уриндилар. (Бу мақсадга эришилмагач, кейинчалик, Бўка ва Паркентда шу «ўйин»ни айнан такрорладилар). Тартибсизлик айбини гоҳ умуман диндорларга, гоҳ ваҳобийларга, гоҳида норасмий ташкилотларга ағдариб, шу баҳонада, уларни ҳақиқатни талаб қилишдан чалғитиб, фақат ўз-ўзларини ҳимоя этишга зимдан мажбур қилганликлари фитначи доираларнинг истибдод сиёсатида камида уч юз йиллик тажриба борлигини кўрсатади. Бунда инсон руҳиятини, айниқса, тўпланган оломон руҳиятини (психологиясини) пишиқ ўрганган, бутун ҳокимият ўз қўлида бўлган зотлар энг ишончли қуролни — матбуотни ўртага солдилар.

Фожиали воқеалар содир бўлган дастлабки кунлардаёқ Фарғона вилоятида СССР Ички ишлар вазирлигининг матбуот маркази тузилди. Фикр эркинлигига йўл қўймай, фақат бир хил хабарлар тарқатишда (хусусан, расмий нашрларда), «экстремист», «газанда», «бебош», «ваҳший», «босқинчи», «пасткаш», тартиббузар», «бандит» сингари туҳмат, бўҳтон ва ҳақорат сўзларининг мақоладан мақолага кўчиб юришида аввало мазкур матбуот маркази ташаббускордир. Асосан четдан, аниқроғи, Россиядан келган раҳбарлар бошқарувидаги «матбуот маркази маҳаллий партия ва совет органлари билан мустаҳкам алоқада иш олиб борди». («Совет Ўзбекистони», 1989 йил июлининг 6-куни). ЎзТАГ мухбири В. Татариновнинг матбуот маркази ходими А. И. Тайитов билан ўтказилган суҳбатидан бу «марказ»да асосан кимлар фаолият кўрсатгани ойдинлашади: «СССР Ички ишлар министрлигининг раҳбарлик состави — СССР Ички ишлар вазирлиги ички қўшинлар қўмондони Ю. В. Шаталин, мамлакат жиноят қидирув бошқармаси бошлиғи В. К. Панкин, Ўзбекистон ССР Ички ишлар вазирининг ўринбосари Э. А. Дидоренко ва бошқалар оммавий ахборот воситалари ходимлари билан мунтазам учрашиб турибдилар» (Ўша манба).

Изоҳга ҳожат йўқ — эсли одам фитнанинг қай доирада уюштирилганини дарров фаҳмлайди.

Танаси бошқа дард билмас, деганларидек, ўзбек миллатига мансуб дардли мухбирлар вилоятга киритилмади. Уддасидан чиққан айрим ёзувчилар, масалан, Нуриллоҳ Отахон, Нодир Нормат ўз ташаббуслари билан машаққат чекиб, бориб келдилар. ЎзТАГ мухбирлари исм-шарифларини яшириб, баъзан иғвогарлик руҳида мақолалар ёзишди. Фақат «Совет Ўзбекистони» мухбири Алишер Ибодинов ўз жигарпора юртдошларининг зулмдан қақшаётганини турли лутф ва ишоралар билан ошкор этиб турди, холос.

Ўз ҳақ-ҳуқуқини талаб қилиб ёки шунчаки томошага чиқиб, кейин уюштирилган оммавий тартибсизликка аралашиб кетган ёш-ялангларга, айбсиз халойиққа: «Спиртли ичимликлар ичган ва наша ҳамда қорадори истеъмол қилган 16—20 яшар йигитлар ўйламай-нетмай, ваҳшийларча ҳаракат қилдилар», деб туҳмат тошлари отилди («Совет Ўзбекистони», 1989 йил июнининг 8-куни).

Ажабки, Олмаотадами, Фарғона, Бўка ёки Паркентдами, Душанбе шаҳридами, бир ҳақли талаб билан халойиқ тўпланса, улар албатта «спиртли ичимлик ичган», наша, қорадори «истеъмол қилган», ҳамда «жамоат тартибини бузган» бўлиб чиқади. Мазкур айбномалар Совет Иттифоқидаги фитналар пайтида худди расмий сўзлар каби алоҳида урғу билан қўлланади.

Бироқ Фарғона вилояти табобат текшируви (медэкспертиза) ташкилоти ходими Ҳасан Раҳмонов 1989 йил июнининг 13-куни жумҳурият ойнаижаҳони орқали берган мусоҳабасида текширилган 100 кишидан биронтасида ҳам наша чекканлик аломатлари аниқланмаганини таъкидлади. («Ёшлик» ойномаси, 1989 йил 11-сон). Шундан сўнг тегишли мутахассисларнинг матбуотда чиқиши алоҳида назорат остига олинди ва фитна манфаатига зид гапларни айтиш тақиқланди.

Ўзбек қавмининг месхетлик туркларни жазолаш нияти тўғрисидаги ваҳимали хабарлар, туҳмат, маломатлари ўзбекни қанчалик ғазабга миндирса, месхетлик турклар қавмини унданда ортиқроқ васвасага солди. Бундан муайян мақсад бор эди, албатта.

Ўзбек қавми ўртасида месхетлик туркларни жинояткор, айбдор қилиб кўрсатадиган миш-мишлар ва айниқса, турк қавми ўртасида ўзбекларни ваҳший қилиб кўрсатадиган ўта ваҳимали миш-мишлар махсус тарқатилгани кейинчалик матбуотда қисман фош этилди. Бироқ шундай миш-мишларни кенгроқ, ишонарлироқ ва тезроқ ёйишда матбуотнинг ўзи кўпроқ хизмат қилди. «Туб аҳоли билан месхети турклари ўртасидаги тўқнашув уркалтакка айланиб кетди», «ҳалок бўлганлар орасида хотин-қизлар ва болалар оз эмас», «амалда аҳиллик йўқ» («Совет Ўзбекистони», 1989 йил июнининг 8-куни), деган гаплар ҳар икки қавмни ворис ёвлардек қилиб қўйди. Сўнг, бу миш-мишлар ўз вазифасини ўтаб бўлгач ва тартибсизлик ҳаддан ошгач, хотин-қизлар ва болалар ўлгани тўғрисидаги хабарлар рад этилди.

Дастлабки кунларда, тартибсизлик фақат миллатчилик руҳида, деб зўр бериб уқтирилди. Ҳатто кейинроқ ҳам, ноқонуний тарзда одамларни отиб ўлдирган ҳарбийлар ўзларини шундай важлар билан оқладилар: «Масалан, СССР Ички ишлар вазирлигининг ички қўшинлари Фарғона вилоятида миллий негизда бўлган оммавий тартибсизликлар чоғида олти марта қурол ишлатдилар» (ТАСС мухбири. «Совет Ўзбекистони», 1989 йил июлининг 6-куни). Ҳолбуки, ғалаён авж олиб кетган кунларда: «Ҳозир экстремистларнинг ваҳшийлиги ва бебошлиги миллий негизга асосланмаганлигини очиқ-ойдин айтиш мумкин», деб бу иғвогарлик ҳам фош этилди (ЎзТАГ, 1989 йил июнининг 10-куни).

1989 йил июнининг 10-кунларида биз Дадахон Нурий билан Наманганга бориб, икки кун месхетлик қондошларимиз маҳалласида турдик. Уларнинг ваеваса ва талвасага тушган аянчли ҳолатини кўриб, киши танг қолади. Болаларни, кексаларни ва аёлларни ПМК биносида сақлаётган эканлар. Янги туғилган икки чақалоқни туғруқхонадан келтириб, бинонинг остхонасида асраётирлар. Ватанга қайтиш кунлари насиб этсин, деб ўғил боланинг отини …Ватан қўйишибди. Албатта, уларга нисбатан ҳам номаълум бир тўда қўрқув солиб турди. Бироқ бутун қуролланган милиция ва маҳаллий ҳукумат хизматчилари қаттиқ қўриқлаб турган маҳалла ичидаги қўрқув ва даҳшат бизни ҳайратга ва шубҳага солди… Уларнинг бутун диққат-эътибори радио ва ойнаижаҳонда! Қани, яна нима деркин? Қани, яна қанақа ваҳшийлик?! Совет матбуоти уларга ўзбек қондошларини шу қадар ваҳший қилиб кўрсатиб қўйган эдики, ҳатто ўроқ, кетмон кўтариб, узун металлардан қўлбола қиличлар ясаб, ҳимояга шайланган эдилар. Кечқурун ойинаижаҳонда «Время»ни кўриб, баттар қақшайдилар. Бундай усулда миш-миш ва васвасани кўпиртириш фитнанинг бош мақсадини очмай иложи йўқ.

Фожиали кунларда Ёзувчилар уюшмасида ҳам маҳсус гуруҳ ташкил этиб, рўйхат тузиб, Фарғонага юборишларини сўрадик. Ўзбекистон Министрлар Советининг собиқ раиси Ғайрат Қодиров уюшмага келиб, суҳбат ўтказди, эртагаёқ самолёт жўнатаман, деб ваъда берди. Лекин Компартия Марказқўми рухсат бермади, ёзувчилар ташаббуси амалга ошмади. Ҳақиқий аҳволни ўзбек ёзувчиларидан яширмоқчи бўлдилар. Имкон топганлар ўзи бориб, кўп нарсани тушуниб қайтди!..

Фарғонада комендантлик соати жорий этилганида, бунинг қонун-қоидаси тажрибасиз элга ўз вақтида тўғри тушунтирилмади. Боз устига, хонадонлардаги қуроллар, яъни ов милтиқлари топширилсин, деб эълон этилгач, милтиғи борлар келтириб топширишди. Матбуот маркази эса шу ўринда ҳам иғвогарлик усулини қўллади: «Бугунгача 7718 та совуқ қурол ва милтиқ тортиб олинди» (ЎзТАГ, 1989 июнининг 17-куни), деб халқ ғазабини баттар оширди..

Таниқли шахсларнинг, лақма арбобларнинг, гўл депутатларнинг, партия ва ҳукуматнинг ғамгин ҳамда ваҳимали мурожаату даъватларини ташкил этган фитначилар, амалда, матбуот орқали халқни ғалаёнга қўзғадилар. Матбуотнинг барча туридан керагича фойдаланиб қолдилар. Зеро, вилоятда жойлашган матбуот маркази бош фитначиларнинг «ишончли қўлларида» эди!

ЕТТИНЧИ ДАЛИЛ.
Матбуотда расман тарқатилган хабарлар қанчалик пала-партиш, телба-тескари бўлмасин, мухбирлар фитнанинг аниқ уюштирилганини ошкор этиб қўйдилар. Масалан, ўзбек қавмини турк қавмига қарши қайраш учун махсус тайёрланган фотосуратлар тўғрисида ЎзТАГ мухбири бундай деб ёзди: «Месхет туркларини ёмонотлиққа чиқариш учун тайёрланган сохта фотосуртлар ҳали ҳам қўлма-қўл юрибди». («Ёш ленинчи», 1989 йил июнининг 17-куни). Албатта, мухбирларнинг кўпи фитнанинг ким томонидан ва нима мақсадда уюштирилганини пайқагани йўқ. Бундай тўғри маълумот эса сохта «кўргазмали қуроллар» ўз вазифасини бажариб бўлгач, комендантлик соати жорий этилганидан кейин ошкор қилинди. Марказий рўзномалардан бири маҳаллий суратхоналар ва суратчилар сохталиги деярли билинмайдиган бундай фотосуратлар тайёрлаш имкониятига эга эмас, деб ўз шубҳасини баралла билдирди. Дарҳақиқат, бундай суратларни ўзбек халқининг вакиллари тайёрламаган эдилар. Бу махфий идораларнинг иши! Ахир, жиноятга қўл урган, дейлик, суратда акс этганидек, бола ўлдираётган бирон зот, суратчининг «фото кўзи» қаршисида туриб, ўзини намойиш этмайди-ку! Афсус, гангитилган оломон шу оддий мантиқсизликни англашга қодир эмас эди.

Ю. Шаталиннинг ушбу сўзларига эътибор қилинг: «Ҳужум қилаётган кишилар Калашников системасидаги автоматлар, пистолетлар ва милтиқлардан фойдаланганликларини кўрдик» («Совет Ўзбекистони», 1989 йил, июнининг 10-куни). Бошқа бир ўринда эса Шаталин Қўқон шаҳри аҳолиси ҳамда байналмилал жангчилар «экстремистларга зарба бериш учун» ёки «ўзларини ҳимоя қилиш учун» қурол сўраб, мурожаат қилганини ва «бу масала кўриб чиқилаётгани»ни айтади. Бу эътирофлар халойиқнинг тартибсизликка буткул қарши эканини, қурол-яроқ эса атайин, ҳарбийлар томонидан керакли кимсаларга берилганини исботлайди. Совет фуқароси оддийгина ов милтиғини неча «текшир-текшир»у ҳужжатбозликлардан сўнг олиши мумкинлиги барчага аён. Оддий миллий пичоқнинг «паспорти», яъни қини бўлмаса, пичоқдор шубҳа остига олиниши тайин. Хўш, неча йиллардан бери бировга ҳатто мушт ўқталиб майдонга чиқмаган, тирикчилиги зўрға ўтаётган халойиқ назорат ҳаддан ошган тузумда Шаталин кўрган «автомат ва пистолетлар»ни қайдан топиши мумкин?! Фитначиларнинг ўз одамлари ҳам тўполонда қурол кўтариб юрмаганмикан?!.

ЎзТАГ мухбириниг ушбу эътирофи бу фикрни исбот этмайдими: «Бу ерда тартибсизликлар ўз-ўзидан келиб чиққанлиги ҳақида ҳеч қандай гап бўлиши мумкин эмас. Бу олдиндан аниқ-равшан режалаштирилган операциядир» (Ўша манба). Агентликнинг бошқа хабарларида! ҳам бу таъкид учрайди: «Кўпчиликнинг фикри бир жойдан чиқяпти: Тартибсизликлар олдиндан тайёрланган» («Ёш ленинчи», 1989 йил июнининг 17-куни).

Тартибсизлик ташқаридан тартиб билан бошқариб турилгани учун, мухбирлар, кечроқ бўлса ҳам, фитнанинг олдиндан тайёрланганини илғаганлар. Лекин жумҳурият халқини чалғитиб, Фарғона аҳлини гангитган нарса шуки, воқеанавислар айбсиз халойиқ билан тажрибали фитначиларнинг фарқига бормай, бор айбни халққа ағдараверганлар. Бошқа томондан, бунга ўзбек халқи айбдор эмас, деб гўё халқни исноддан сақлаб қолиш учун «меҳрибонлик» ҳам қилганлар.

САККИЗИНЧИ ДАЛИЛ.
СССР Ички ишлар вазирлиги Фарғона воқеаларида қатнашганларни бешафқат жазолаш учун Россиядан икки юз кишидан ортиқ терговчилар гуруҳини жалб этгани фитнанинг махсус уюштирилганлигини ва унинг айрим мақсадларини узил-кесил фош этади.

Эътироз бўлиши мумкинким, икки миллат ўртасида жанжал чиқса, бошқа милл�